wong jowo

Yen sira kasinungan ngelmu kang marakake akeh wong seneng, aja sira malah rumangsa pinter, jalaran menawa Gusti mundhut bali ngelmu kang marakake sira kaloka iku, sira uga banjur kaya wong sejene, malah bisa aji godhong jati aking.(Bila anda mendapat anugrah ilmu yang membuat banyak orang senang, janganlah kamu merasa pintar, sebab apabila Tuhan mengambil lagi ilmu yang menyebabkan anda terkenal itu, anda akan menjadi orang biasa lagi, malah lebih bermanfaat daun yang kering)

Showing posts with label Banyumas. Show all posts

Sunday, July 24, 2011

Legenda Kedungbenda

Ana desa jenenge Kedungbenda, Kecamatan Kemangkon kabupaten Purbalingga. Panggonane sakulone kali Klawing. Miturut crita bisane diarani Kedungbenda merga masyarakat ing desa kuwi akeh kang duwe harta benda uatawa banda.

Ing desa Kedungbenda ana kali sing diarani kali Bungul. Ing panggonan kuwi banyune bening lan akeh iwak-iwak cilik padha nglangi. Kali Bungul dianggep kramat dening warga sekitar, merga banyu sing ana ing kana tetesan banyu para dewa , masyarakat sekitar ora ana sing wani adus ning kana, apa maneh njukut banyune. Mitose yaiku sapa kang wani adus bakal kena kutukane para dewa yaiku kulite gatel-gatel. Merga ana larangan kaya kuwi dadi dukuh sing ana ing sebelah wetan kali Bunul diarani dukuh Larangan. Wong kang urip ing desa Kedungbenda dikenal serba kecukupan alias sugih-sugih.

Kacarito ing dukuh Larangan, desa Kedungbenda ana wong kang urip sugih banget kang arane Satirta. Kabeh wong ngerti dene Satirta dianggep womg kang paling sugih ning desa Kedungbenda.

Merga Kedungbenda dikenal desa kang masyarakate serba kecukupan, ana salah sijine wong kang duweni niat ora apik, wong mau jenenge Joko Lelana. Dheweke arep nyolong bandane Satirta. Awan bengi ngincengi umahe Satirta, golet kesempatan kang pas kango nyolong bandane. Kanthi nyamar-nyamar dadi suket lan pengemis.

Let pirang dina desa Kedungbenda ketekan ulama sing arane Suka Sabda sing artine seneng aweh wejangan. Tekane Suka Sabda ing Kedungbenda arep nyebarke agama Islam, ben masyarakat padha mlaku ing dalan kang bener. Dheweke nduweni daya linuwih, sing bisa weruh kedadeyan sing arep kedadeyan.

Kanggo nggagalake niat alane Joko Lelana, Suka Sabda mampir lan mertamu ning umahe Satirta. SAtirta bingung amarga umahe ketekan tamu kang during dikenal. amarga wektune wis kesoren dadi Suka Sabda nginep ning umahe Satirta. Sewengi suwene Suka Sabda njagani umahe Satirta karo nyambi nyebarake agama islam.

Awit sore Joko Lelana wis nyusun niat alane lan wis nduweni angen-ange bakal olih asil colongan akeh. Nanging nganti tengah wengi SAtirta during turu, dheweke ngobrol karo Suka Sabda. Akhire Joko Lelana bali menyang panggonane tanpa asil apa-apa.

Srengenge wis katon padhang, ora let suwe Suka Sabda bali maneh menyang umahe Satirrta. Dheweke ngomong menawa umahe Satirta dadi incerane maling mula dheweke nginep ning umahe Saturta. Krungu kaya kuwi, Saturta dadi isin amarga dheweke krasa awit sepisan ketemu Suka Sabda, dheweke wis ndhuweni prasangka elek.

Oara kanyana Joko Lelana ngrungoke omongane wong loro mau, banjur dheweke nesu lan nyusun ranaman utawa rancangan elek maneh. Niate menawa Joko Lelana metu saka umahe Satirta, gulune arep ditugel. Kanyatane sabetane Joko Lelana mleset, malah sing kena anune. Saking larane, Suka Sabda ngguling-ngguling utawa gelimpangan. Panggonan tibane Suka Sabda diarani Gelimpangan lan saiki owah dadi dukuh Gelempang.

Awit kedadeyan kuwi Joko Lelana ngoyak Suka Sabda nganti kuburane. Banjur wong loro mau mlebu ing jero bumi kabeh. Desa mau dijenengi dukuh Soka Sada.

Barange Suka Sabda kang kekethok mau dadi watu kang bentuke barange wong lanang kang ukurane dawa 32 cm, amba 29 cm lan kandele 23 cm.

Kyai Raden Adipati Wirohudoyo

Abad XV Purbalingga, Banyumas, Banjarnegara esih wujud hutan. Adipati kang sepisan duwe gelar Raden Adipati Wirohudoyo. Mbojo karo anakeSri Prabu Mundingkawati saka kerajaan Ciridang Barang Sidamar.

Kyai Raden Adipati Wirohudoyo diwei Gongso Slendro saka sang prabu Mundingkawati, kang dadi pusakane kabupaten Banyumas. Mangsa pemerintahan Sri Sultan Hamengkubuwono I pusaka kuwi dipindah maring Kraton Yogyakarta lan dijenengi Kyai Surakwaja (th 1755).

Raden Katuhu ngembara sekang Banjar nganti tekan kabupaten Wirasaba kang nduweni tujuan arep ngabdi marang sang adipati nanging panjaluke durung bisa diwujudake, terus ngabdi marang kyai Ageng Buwarah, sedulure Adipati Wirasaba.

Raden Katuhu jujur, setia lan sregep nyambut gawe, mula kyai ageng asih banget. Aben dina mangkat bareng maring kebone kyai ageng kang amba banget wong loro pada sregep banget nyambut gawe ana nang kebon kang subur lan akeh tandurane saking senenge nyambut gawe ora kebon kuwi Joko Katuhu sering orang gelem dijak bali dening Kyai Ageng, alasane akeh banget. Mula ana rasa curiga (cubriya) ing atine kyai ageng apa ana rahasia kang disimpan nang Joko Katuhu. Sawijining dina kyai Ageng nylidiki lan umpetan nang buri wit-witan samping kebon kuwi. Gaweyan apa kang arep dilakokake sawise rampung nyambut gawe, Joko Katuhu ngumpulaken kayu-kayu lan godong-godong garing nganti akeh terus dibakar. Nang tengah-tengah geni kang urip gede banget Joko Katuhu mlumpat nganti suwe banget. Metu saka geni mau Raden Joko Katuhu katon segar banget kaya nembe rampung adus, ora ana cacat nang awake banjur bali menyang ngumah.

Menangi kedadeyan kuwi kyai Ageng kaget lan bingung, banjur matur karo Kyai Adipati Wirahudoyo. Joko Katuhu diundang kanggo ngadep Kyai Adipati lan ditakoni asal-usul kaluwargane. Saka asal-usule mau Joko Katuhu dianggap dadi anake lan mbojo karo anak kang putri, Rara Mukatimah,

Kadipaten Wirasaba esih melu kakuasaane kerajaan Majapahit, setahun sepisan para Bupati mancanegara wajib nglaporaken hasil tanine. Wektu samono, kyai adipati wirohudoyo ana alangan, ora bisa menyang Majapahit. Joko katuhu dikancani Kyai Bawang diprentah supoyo nglaporake menyang majapahit.

Ana ing majapahit akeh upati mancanegara ngadegaken umah kanggo ngaso dhewek-dewek, ing kene ana keanehan kang disebabake ilmune jaka Katuhu. Saben wengi malem Jumat pasanggrahan Wirasaba keton kebakar, nanging yen dicedaki ora ana apa-apa. Keanehan kuwi wis kedadeyan bola-bali, Adipati Wirasaba ngerti banjur ngundang jaka Katuhu. Sang Prabu ngerti yen adipati Wirohudoyo ora duwe anak lanang, jaka Katuhu ditakoni saka endi asal-usule. Jaka katuhu ngaku apa anane yaiku anak sulung R Harto Baribin pandhito putra saka Pakuhan parahyangan, krungu katrangan kaya mengkono, adipati wirohudoyo abang raine lan kaget kelingan kedadeyan ilange R Haryo Baribin saka majapahit kang wis suwe.

Keris kang dienggo Joko Katuhu disuwun terus diteliti, pancen bener pusaka kuwi dhuweke adhine. Adipati Wirohudoyo ngakoni kekeliruane marang adhine nganti ngusir saka majapahit. Kanggo nebus kesalahane, sang prabu ngangkat Joko Katuhu dadi adipati anom ing sekitare gunung sindoro sumbing, lan Joko Katuhu didhaupake karo dewi Sampur putrane sang prabu lan diwenehi hadiah kang arupa gajah. Swisw kabeh rmpung, Joko Katuhu bali menyang Wirasaba kanggo ngayahi pegaweyan kang ana ing Kadipaten.

Hadiyah kang kaya mengkono kuwi, gawe irine kyai Bawang. Dheweke nyesel kok dudu aku kang kautus makili adipati Wirohudoyo. Dheweke nduweni kreteg ala kanggo ngilangi Joko Katuhu. Kyai Bawang wektu balik menyang Wirasaba njaluk ijin balik dhisitti lakune, alesane kanggo nyiapake upacara wisudane Joko Katuhu. Tekan ing Wirasaba dheweke wadul menyang Kyai Adipati Wirohudoyo yen Joko Katuhu arep ngrebut kalungguhane kyai adipati. Kyai Bawang nyuwun ijin arep methuk Raden Joko Katuhiu kanthi nggawa wadya bala saka kabupaten. Kyai wirohudoyo sejatine ora percaya marang wadulan mau, nanging akhire Kyai Wirohudoyo ngijinake kyai Bawang nggawa wadya bala.

Rombongan Kyai Bawang ketemu karo rombongane Joko Katuhu ning Kalipalet (saiki Banjarnegara). Saka perang omongan nganti tekan peperangan kang rame lan sengit banget. Ana nang perang kuwi Kyai Bawang karo anake loro lan para wadya balane padha mati kabeh, mayat mayate kuwi digawa menyang Wanasoba.

Butul nang Wirasaba Raden Joko Katuhu disambut apik lan rame banget dening para rakyat kadipaten. Raden Joko katuhu nglaporaken kedadeyan kabeh kang wis tau dialami dheweke yaiku tau dadi duta sang adipati lan didadeake adipati arom nganti meh bae dadi korban fitrahe kyai Bawang padahal raden Joko Katuhu percaya banget marang dheweke.

Sanak kaluwarga kadipaten senang lan ngucapaken syukur marang karunia kang diwenehake marang anak angkate. sang adipati. ngraos menawi dheweke wis krasa tua, jabatan adipati diwenehaken maring Adipato Anom Jaka Katuhu, kang nduweni gelar Kyai Raden Adipati Wirahudoyo.

Nganti matine Kyai Adipati Wirohudoyo umah-umah ana ing desa kecepit (daerah Banyumas) lan jenajahe disarekaken ing pesarean pakukceh.

Wednesday, June 1, 2011

RIWAYAT DESA SALAMERTA

Sakdurunge ana kerajaan Mataram (Jawa Tengah), ana wong loro kang urip ing pajang lan kekancan raket. Yaiku Ki Ageng Giring lan Ki Ageng Pemanahan. Kelorone kekancan wis kaya sedulur sekandung.

Ing salah sawijining wengi, kelorone nglakoni tapa. Ki Ageng Giring oleh wangsit saka Allah SWT. Yaiku sasmito gaib kang isine kabeh kekarepane bakal terkabul, yaiku olih wahyu keraton tanah jawa. Nek bisa nginum banyu dewegan, kang wit krambil mburi omahe.

Ki Ageng Giring langsung bali lan ngarah dewekan mau, sing ana ing wangsite mau. Ning dheweke durung krasa ngelak, akhire ditinggal ing sawah dhisik. Sakwise dheweke lunga, Ki Ageng Pemanahan teka saka sawah, krasa ngelak banget. Weruh ana dewegan neng pojokan, langsung diombe nganti entek. Ki Ageng Giring wis krasa kesel lan ngelak, langsung bali niate arep ngumbe dewegan, ning wis ora ana. Dheweke terus ngerti perkarane. Menungsa mung bisa jaluk, ning gusti Allah sing nentuaken. Wahyu kraton tanah Jawa wis mlebu ing sosoke kancane. Ki Ageng njelasake hal wahyu keraton tanah Jawa yen iku wangsit Allah SWT, saiki wis mlebu ing angga Ki Ageng Pemanahan.

Kelorone janji arep nikahaken anak-anake. Gusti Alloh ngabulaken kekarepane kelorone. Putri ki Ageng Giring dinikahaken karo putra ki Ageng Pemanahan, Sutawijaya. Teras duwe anak lanang jenenge Joko Umbaran.

Ana ing pertempuran sengit, Aria Penangsang (Adipati Jipang Panolan) Sutawijaya, putra ki Ageng Pemanahan. Jasane gedhe banget, mbantu mbinasaaken Ario Penangsang sing meh ngancuraken Joko Tingkir alias Mas Karebet. Joko Tingkir dadi raja Demak Bintoro, gelare Sultan Hadiwijaya. Langsung mindah ibukota kerajaan ing Pajang. Sutawijaya diangkat dadi anak, lan imbalane sebab wis mbantu, Sutawijaya lan ki Ageng pemanahan dianugerahi kawasan Alas Mentaok kanggo dibukak pemukiman anyar, kawasan iku berkembang subur, makmur, ramai. Pemukiman anyar iku dadi daerah kekuasaane Sutawijaya kanthi sebutan Mas Ngabei Loring Pasar.

Sutawijaya ngembangaken perekonomian rakyat daerah Anyar kuwi, lan mbangun ‘angkatan perang’ kanggo njaga keamanan daerah kekuasaane mau. Sing paling penting siap kanggo lawan musuh, sebab Sutawijaya nduweni kekarepan ngrebut kekuasaan pemerintahan pajang. Krungu Sutawijaya nduweni kekarepan iku Sultan Hadiwijaya kaget, langsung gerah lan akhire wafat.

Kekarepane Sutawijaya terkabul, tahta kerajaan pajang dikuasai lan langsung dipindah ing daerah anyar, ibukota kota Gedhe, kerajaan anyar iku jenenge Mataram. Mas Ngabehi Loring pasar duwe gelar anyar panembahan senopati Hing Ngalaga Ngabdulrahman Kahalifatullah Sayidin Panatagama.

Panembahan senopati terus ngembangake daerah kekuasaane. Putrane Si Joko Umbaran wis gede. Joko Umbaran ngerti nek dheweke anake raja lan udu anake putra Ki Ageng. Dheweke takon karo ibune sapa bapake, akhire ngerti nek bapake penguasa tunggal kerajaan Mataram, panembahan senopati. Joko Umbaran langsung lunga ing kota Gedhe arep menghadap bapake.

Panembahan senopati kurang percaya, nek Joko Umbaran iku anake. Ning atine ngakoni nek Joko Umbaran iku anake, sing urip karo ibune lan dititipaken karo simbahe, Ki Ageng Giring. Dheweke yakin yen Joko Umbaran diprentah Ki Ageng Giring,

“Joko Umbaran aku gelem percaya nek kowe anakku, nek kowe bisa menuhi kekarepanku.” Sabda panembahan senopati karo Joko Umbaran.

“Daulat tuan hamba, demi paduka tuan hamba, titahmu bakal hamba penuhi.” Jawabane Joko Umbaran.

“Joko Umbaran, iki keris pusaka kerajaan Mataram, sampaikna karo simbahmu Ki Ageng Giring. Ngomong yen keris iki di wei ‘wrangka’ saka kayu ‘purwosari’.

Joko Umbaran terus bali lan nyampeaken pesene bapake karo simbahe Ki Ageng Giring.

Joko Umbaran seneng banget, nek bapake raja. Ning dheweke ora ngerti pesene bapake mau bakal misahaken dheweke karo ibu lan simbahe. Tekan omah, Joko Umbaran terus nyampeaken pesene bapake, ‘wrangka’ keris kayu “purwa sari”.

Dewi nawang wulan seneng banget, ning dheweke bingung lan curiga karo isi pesene. Sebab dheweke nembe tahu ngerti wrangka keris kayu ‘purwa sari’. Kok ki Ageng Giring kang diutus nggawe wrangka keris? Padahal ing Mataram akeh ahli wrangka. Dheweke tambah curiga, ndelok tingkahe bapake ketok terharu natap keris pusaka Mataram. Kanyata ana maksud ing njerone pesen mau, Ki Ageng Giring ngerti pesene.

“purwa” artine asal ‘sari’ artine kembang, puspita, lambange wong wadon, yaiku Dewi Nawang Wulan, kayu “purwa sari” artine jiwa ragane ki Ageng Giring.

Joko Umbaran diakoni anake kang sah, nek ki Ageng Giring rela mati nganggo keris pusaka Mataram mau. Akhire ki Ageng Giring nggawe keputusan kang cukup bijaksana kanggo masa depan cucundane. Joko Umbaran langsung ngadep bapake lan ngabaraken dene keris iku wis dinggo bunuh diri ki Ageng Giring. Ki Ageng Giring lan Dewi Nawang Wulan lunga ninggalake Mataram ing kabupaten Banyumas.

Rahmat Allah SWT, pengembaraan kelorone ora ngalami rintangan, malah akeh ditulungi warga kampung sing diliwati. Kalorone pasrah ninggalaken Mataram kanggo masa depan Joko Umbaran.

Akhire bapak lan anak iku tekan kawasan alas sing ngalir kali kang amba lan bening banyune. Ki Ageng lan Dewi Nawang Wulan ngaso neng kono. Dewi Nawang Wulan olih wangsit, kon semedi ing ngingsor wit kang rindang lan rimbun godhonge, ora adoh saka kali mau, sing saiki diarani Kali Sapi. Akhire kalorone mutusaken pisahan, Nawang Wulan tetep tapa lan bapake ki Ageng Giring terus mengembara.

Sang Dewi Nawang Wulan urip dhewekan ing alas mau dadi pertapa, konon wit mau umure wis atusan taun. Wit iku growong, dinggo ngiubDewi Nawang Wulan awan lan bengi, terus ndonga lan dzikir kanggo karunia Tuhan YME. Dheweke mung mangan seanane, malah bertekad arep ora mangan .’wohing dami’, terus semedi tekan olih wangsit illahi. Konon, wangsite Dewi Nawang Wulan tetep urip neng kono.

Penduduk kampung sekitar pertapan, akeh sing tertarik lan teka maring panggonan pertapan, kanggo mohon doa restu, lan ana sing merguru maring dheweke.

Wis puluhan tahun Dewi Nawang Wulan manggon ing kono lan terkenal dadi “wong suci” sing bertuah. Panggonan iku akhire akeh sing ngunjungi wong-wong kang njaluk berkah lan merguru. Akhire panggonan mau berkembang dadi pemukiman, kang diarani Selamerta asale saka kata sela + amerta. Sela artine watu, amerta artine urip. Kanthi aran iku ana kekarepane, mugo dadi desa sing urip lan nguripi, desa kang dadi watu utawa tonggak keuripan lan panguripan. Saiki desa iku jenenge Salamerta, mlebu Kecamatan Mandiraja, Kawedanan Purworejo klampok, Kabupaten Banjarnegara.

Nyai Dewi Nawang Wulan akhire wafat ing desa iku lan dimakam ing ngingsore wit Jati tua panggonane dheweke tapa. Ana ing saklilinge dinggo ngubur perabot, kaya wadhah kinang sing arane BOGEM. Tekan wayah saiki makam iku jenenge ‘Makam Bogem’ utawa ‘Makam Mbah Bogem’ sing wis dadi panggonan ziarah kanggo wong sing pengen kekarepane terwujud.

Monday, November 16, 2009

ASAL-USUL AJIBARANG

Ing jaman semana ana sawijining Negara kang jenenge Galuh Pakuan. Galuh Pakuan kuwi kalebu wilayah Kerajaan Pajajaran. Nalika semana ing Galuh Pakuan lagi ana musibah. Musibah mau awujud mangsa ketiga kang suwe banget. Kabeh mau ndadekake para warga urip sengsara. Para warga padha kurang pangan, amarga mangsa paceklik. Ing kahanan kang mrihatenake mau, bojone Adipati Munding Wilis (Adipati Galuh Pakuan) njaluk digolekake dhaging kidang kang sikile putih.
Bojone Adipati Munding Wilis kandha, “Kangmas, aku kepengin mangan daging kidang kang sikile putih.”
“Panjalukanmu kok aneh diajeng?” ature sang adipati
“Iki dudu panjalukan saka aku kang mas, nanging panjalukane si jabang bayi,” wangsulane bojone Sang Adipati

“Ya wis, nek ngana ngesuk aku tak menyang alas nggolek kidang kang sikile putih,” ature Sang Adipati.
Amarga bojone lagi meteng, mula Sang Adipati nuruti panjalukane bojone. Esuk-esuk sawise pamitan lan wis nggawa sangu kang sacukupe, Adipati Munding Wilis lan punggawane budhal menyang alas nggolek kidang kang sikile putih. Sang Adipati nunggang jaran kang jenenge Dawuk Mruyung. Sang Adipati lan rombongan wis tekan alas. Kahanan ing alas kana sepi banget. Kidang kang digoleki ora ana. Sadurunge oleh kidang kang sikile putih, Sang Adipati lan rombongan kesasar ing desa para brandal (perampok). Pimpinan brandal mau jenenge Abulawang. Banjur Abulawang mrentah anak buahe supaya nggolek pawarta babagan rombongan kang kesasar mau.
“He, kowe! Cepet nggolek pawarta babagan rombongan sing kesasar mau sapa lan apa wae kang digawa!” Prentahe Abulawang.
Anak buahe Abulawang cepet-cepet budhal lan nggolek pawarta babagan rombongan kang kesasar mau. Sawise telung dina, anak buahe Abulawang mulih ngadhep pimpinane, banjur nglapor babagan kasil anggone nggolek pawarta mau.
“Pawarta apa kang arep kolaporake marang aku?” Pitakone Abulawang
“Rombongan kang kesasar wau inggih punika rombongan Adipati Munding Wilis saking Kadipaten Galuh Pakuan. Barang-barang ingkang dipun bekta ugi kathah,” wangsulane anak buahe Abulawang.
“Ya wis, saiki siapake pasukan kanggo nyerang rombongan Adipati Munding Wilis!” Prentahe Abulawang.
Banjur Abulawang lan anak buahe nyusun rencana kanggo nyerang Adipati Munding Wilis lan rombongane. Perang antarane rombongane Sang adipati lan Abulawang akhire kedadean. Sang Adipati lan rombongan kalah, banjur dicekel dening perampok kang dipimpin Abulawang. Kabeh barang-barange Sang Adipati dirampok semana uga jarane. Banjur Sang Adipati diolehake mulih marang kadipaten. Karo nahan rasa kang sedhih, akhire Sang Adipati lan rombongan mulih mlaku, amarga jarane uga melu dirampok.
Sawise tekan ing kadipaten, Sang Adipati ngrasa seneng. Bojone wis nglairake putra kang bagus rupane. Putrane mau nduweni tandha ing lengen sisih tengen yaiku belong “toh wisnu”. Wektu lagi pada seneng-seneng, dumandakan kahanan ing kana dadi ora karu-karuan. Kabeh mau amarga rombongan Abulawang dumandakan nyerang lan mlebu marang kadipaten. Nalika semana umure putrane Sang Adipati nembe patang dina. Kadipaten dirampok lan diobong. Semana uga omahe para warga lan para pejabat kadipaten. Untung wae Sang Adipati ditulungi dening Ki Juru Taman, pembantu kadipaten.
Sawise kahanan aman, Sang Adipati kelingan karo nasibe putrane kang nembe lair mau. Putrane digoleki ing saben pojokan kadipaten, nanging ora ketemu. Ing sawijining dina ana warga kang nglapor yen putrane Sang Adipati digawa lunga (diculik) dening Abulawang. Sang Adipati lan bojone ngrasa sedhih banget. Banjur wong loro nekad lunga nggoleki putrane kang digawa Abulawang. Wong loro mau nyamar dadi wong tani jenenge Pak Sandi lan Nyai Sandi.
Ing Bukit Mruyung (papane para perampok), Abulawang lan bojone ngrasa seneng banget. Amarga Abulawang lan rombongane bisa nyulik putrane Sang Adipati sing bagus rupane. Nanging putrane diaku anak dening Abulawang lan bojone. Abulawang lan bojone gelem ngakoni amarga wong loro mau pancen durung duwe anak. Akhire putrane Sang Adipati mau dijenengi Jaka Mruyung.
Saiki Jaka Mruyung wis ngancik tambah gedhe. Dheweke diwenehi wejangan dening Abulawang yaiku ora kena lunga adoh-adoh saka Bukit Mruyung. Apa maneh nganti metu saka Bukit Mruyung.
Abulawang kanda, “Nduk, kowe ora kena lunga adoh-adoh saka Bukit Mruyung. Apa maneh metu saka wilayah Bukit Mruyung iki!”
“Nggih pak,” wangsulane Jaka Mruyung manut.
Saya suwe Jaka Mruyung ngrasa ora betah manggon ning Bukit Mruyung. Dheweke ora seneng karo wong tuwane kang nduweni watek ala kayata seneng ngrampok, nginum, lan judi. Banjur Jaka Mruyung lunga (minggat) saka Bukit Mruyung. Jaka Mruyung nglanggar janjine marang Abulawang. Jaka Mruyung lunga numpak jaran Dawuk Mruyung. Jaran Dawuk Mruyung mau jebul duweke ramane dhewe (Adipati Munding Wilis) kang biyen dirampok dening Abulawang.

Ana Anak buahe Abulawang kang nglapor yen Jaka Mruyung minggat numpak jaran Dawuk Mruyung. Abulawang mrentah anak buahe supaya nggudag Jaka Mruyung. Jaka Mruyung digudag-gudag dening anak buahe Abulawang, nanging Jaka Mruyung bisa metu saka Bukit mruyung lan ora kecekel.
Karo nggawa sangu, Jaka Mruyung lunga ngetan ngliwati alas-alas. Dheweke tekan ing sawijining papan kang jenenge Dayehluhur. Jaka Mruyung mampir ing omah cilik, duweke Ki Mranggi. Akhire Ki Mranggi ngongkon Jaka Mruyung supaya gelem saomah karo Ki Mranggi lan dianggep putu.
“Ndhuk, kowe manggon neng kene wae ngancani aku!” Prentahe Ki Mranggi
Amarga Jaka Mruyung pancen ora nduwe papan kanggo nginep, banjur dheweke sarujuk.
“Nggih, Ki?” Wangsulane Jaka Mruyung.

Ki Mranggi yaiku bekas prajurit Majapahit kang manggon ing papan iku. Jaka Mruyung diwarahi maca, nulis keprajuritan, bela dhiri, lan ilmu kesaktian. Sawise cukup anggone nimba ilmu, banjur Jaka Mruyung diijinake nerusake pangumbarane nanging saka petunjuk Ki Mranggi kang diolehake saka ngimpine. Jaka Mruyung lunga ngetan lurus ngolek alas kang jenenge Pakis Aji. Sawise alas mau ditemokake, banjur dibabad amarga papan mau besuke bakal dadi Negara kang gedhe. Jaka Mruyung akhire ninggalake papan mau saka pratandha kang wis ditrima Ki Mranggi. Jaka Mruyung uga ninggalake pesen supaya papan mau dijenengi Desa Panulisan kang artine papan Jaka Mruyung bisa maca lan nulis.
Ing sawijining dina, Jaka mruyung tekan ing papan kang amba lan akeh sukete wernane ijo-ijo. Dheweke leren lan jarane mangan suket kang ijo-ijo mau. Banjur papan mau dijenengi Gumelar kang artine papan kang amba. Pangambaraan diterusake lan Jaka Mruyung wis tekan ing sawijining papan lan dheweke ketemu karo wong lanang enom jenenge Tlangkas. Tlangkas menehi ngerti yen Alas Pakis Aji wis cedhak yaiku ing sisih kidul Kadipaten Kutanegara. Akhire Jaka Mruyung nerusake pangumbarane maneh banjur ninggalake pesen kanggo Tlangkas. Pesene yaiku yen besuke Tlangkas arep dijaluki tulung mbabad Alas Pakis aji lan Tlangkas nyangguhi.

Dicritakake yen Ki Sandi wis tekan ing Desa Panulisan lan leren ing omahe Ki Mranggi. Sawise leren ana pirang-pirang dina ing omahe Ki Mranggi, banjur Ki Sandi nyritakake yen tujuane dheweke yaiku nggoleki anake lanang kang nduweni tanda ing lengen sisih tengen yaiku belong “ toh wisnu”. Banjur Ki Mranggi nyritakake yen bocah sing lagi digoleki mau saiki wis gedhe jenenge Jaka Mruyung. Jaka Mruung durung suwe lunga ngetan golek Alas pakis Aji. Ki Sandi ngrasa seneng amarga dheweke wis oleh kabar yen Jaka Mruyung iku anake lanang kang lagi digoleki lan saikine isih urip.
Sesuke Ki Sandi lan bojone nerusake pangambaraane mlaku ngetan nututi bekas lakune Jaka Mruyung. Ki Sandi lan bojone ngliwati kali kang bening banyune lan swarane banter (kemracak). Mula mbesuke papan mau dijenengi Desa Kracak. Ing sawijining papan, Ki Sandi ketemu karo wong lanang kang nggawa buah banjur dheweke takon jenenge buah mau.
“Pak, punika buah napa?” Pitakone Ki Sandi
Banjur wong lanang mau mangsuli nganggo basa Sunda, ”Le mah Gondang amis.”
Ki Sandi takon maneh, “Le mah Gondang amis punika artosipun punapa?”
“Artosipun inggih menika buah gondang kang rasane legi,” wangsulane wong mau.

Banjur papan mau besuke dijenengi Desa Gondangamis. Pangambaraane Jaka Mruyung saiki wis tekan ing pinggir Alas Pakis Aji. Dheweke leren ing papan kang akeh manuk jalake. Papan mau banjur dijenengi Pejalakan. Dheweke mlebu ing Alas Pakis Aji. Jaka Mruyung tekan ing Kali Datar lan ing papan kana uga ana kedung. Ing kedung kana akeh manuk Serwitine. Banjur papan mau dijenengi Kedung Serwiti.
Sawise Jaka Mruyung tekan ing pinggir Alas Pakis Aji, dheweke langsung mbabad alas. Nalika dheweke lagi mbabad alas mau, Jaka weruh ing sakitare kana ana wong akeh kang lagi padha gawe tambak iwak. Jaka Mruyung nyedaki wong-wong mau lan njaluk tulung mbabad Alas Pakis Aji. Banjur wong-wong mau pada nyangguhi.
Jaka Mruyung lan wong-wong mau mulai mbabad Alas Pakis Aji. Nalika lagi mbabad Alas Pakis Aji, jaka weruh naga (ula kang gedhe). Ula mau dicekel dening Jaka Mruyung banjur dipateni banjur diobong. Nalika lagi ngobong ula, genine melu ngobong Alas Pakis Aji. Warta yen Alas Pakis Aji kobongan, wis ditrima dening Adipati Nglangak yaiku Adipati Kutanegara. Adipati Nglangak murka banget marang Jaka Mruyung. Semana uga wong-wong ing Kadipaten Kutanegara, kabeh melu nyalahake Jaka Mruyung. Banjur Sang Adipati ngutus para punggawane kanggo nangkep wong kang wis mbakar Alas Pakis Aji yaiku Jaka Mruyung supaya diukum.
“Punggawa,! Tangkep lan ukum Jaka Mruyung!” Prentahe Adipati Nglangak.
Jaka Mruyung digoleki dening punggawa Kadipaten Kutanegara. Ora mbutuhake wektu kang suwe kanggo nggolek dheweke, akhire Jaka Mruyung bisa kecekel. Jaka Mruyung banjur diukum banjur dheweke dadi tahanan ing Kadipaten Kutanegara.

Adipati Nglangak nduwe anak telu yaiku Dewi Pandansari, Dewi Pandanayu, lan Dewi Rantansari. Putri-putri mau uga dadi prajurit wadon ing Kadipaten Kutanegara. Nalika dadi tahanan Jaka Mruyung ngetokake tingkah laku kang sopan santun. Akhire Jaka Mruyung dibebasake. Ing sawijining dina, Kadipaten Kutanegara nganakake sayembara kanggo ngolek Senopati Kadipaten Kutanegara. Senopati yaiku pemimpin perang utawa prajurit.
Ing sajroning sayembara, Jaka Mruyung oleh lawan kang sakti jenenge Ki Ketol Ireng. Wong loro mau padha-padha kuwate lan saktine. nanging akhire Ki Kentol Ireng nyerah, dheweke ngaku kalah. Jaka Mruyung menang lan dheweke didadekake Senopati Kadipaten Kutanegara. Banjur dheweke uga dinikahake karo anake adipati Nglangak kang nomer loro yaiku Dewi Pandanayu
Adipati Nglangak tambah seneng sawise ngerti yen Jaka Mruyung kuwi jebul putrane Adipati Munding Wilis saka Galuh Pakuan. Rahasia kabeh mau kabongkar amarga Tlangkas nyritakake babagan kabeh mau marang Adipati Nglangak. Akhire Kadipaten Kutanegara diserahake marang Jaka Mruyung.
Sawise Jaka mruyung dadi adipati, dheweke mulih menyang Kadipaten Galuh Pakuan. Wong-wong kadipaten wis ora padha kenal lan ora ngerti yen tamu kang nembe teka mau jebule Jaka Mruyung, putrane Adipati Munding Wilis. Ing kahanan kang kaya mangkono, Ki Juru Taman nglapor yen Rama lan Ibune Jaka Mruyung lunga nggoleki putrane kang digawa lunga perampok Abulawang.

Jaka Mruyung banjur mrentah punggawane supaya nyebarake pengumunan kang isine sapa kang bisa nemokake Adipati Munding Wilis lan bojone bakal diwenehi hadiah. Sawijining dina, Adipati Munding Wilis lan bojone maca pengumuman mau. Sang Adipati lan bojone ngrasa seneng banget. Akhire wong loro mau sarujuk arep teka dhewe marang Kadipaten Kutanegara nemoni putrane yaiku Jaka Mruyung.
Sawise tekan ing Kadipaten Kutanegara, Adipati Munding Wilis lan bojone nyritakake yen dheweke kuwi wong tuane Jaka Mruyung. Adipati Munding Wilis uga nyritakake sebabe Jaka Mruyung bisa pisah saka wong tuwane. Sawise ngerti critane kabeh, banjur Jaka Mruyung arep nuntut bales marang Abulawang. Nalika semana Jaka Mruyung isih jengkel.
Jaka Mruyung lan punggawane budhal menyang Bukit Mruyung. Sadurunge tekan ing Bukit Mruyung, dheweke malah diserang dening Abulawang lan rombongane. Banjur Jaka Mruyung lan punggawane genti nyerang. Akhire Abulawang lan rombongane bisa dikalahake. Abulawang ngaku salah lan njaluk pangapura marang Jaka Mruyung. Jaka Mruyung ora ngukum Abulawang amarga dheweke esih eling karo jasa-jasane Abulawang kang wis ngopeni dheweke nganti gedhe. Abulawang lan bojone dipindah menyang Kutanegara. Jaka Mruyung akhire bisa urip tentrem lan seneng amarga urip bareng karo wong kang ditresnani. Sawise kuwi ibukota Kadipaten Kutanegara dipindah marang Alas Pakis Aji kang wis dibabad mau. Alas Pakis Aji mau dijenengi AJIBARANG. Mula Jaka Mruyung kuwi Adipati Ajibarang kang kaping pisan.

Sawise Kadipaten Kutanegara ngadeg, Kadipaten Kutanegara dibagi dadi rong desa yaiku Desa Kutawera lan Desa Candinegara. Bukti yen cerita iki pancen ana yaiku anane kuburan kang jenenge Pandansari, yaiku kuburane Dewi pandansari. Uga ana kuburan Pandanayu yaiku kuburane Dewi Pandaayu bojone adipati Jaka mruyung. Kuburan mau ana ing sisih lor Ajibarang. Yen Dewi Rantansari ana ing Gunung Putri, sisih kidul Ajibarang lan Gunung mau dijenengi Gunung Putri.

Tuesday, October 27, 2009

ASAL MULANE KALI GORDA

Ana sawijining desa yaiku Badakarya. Ing desa Badakarya ana sendang kang banyune mili bening bangetkang diarani kali Gorda. Jaman biyen ana ing Desa Badakarya ana prawan ayu, rambute dawa, kulite sawo mateng. Prawan kuwi dadi kembang desa.
Bupati pertama Banjarnegara kang asmane Arya Kolopakingn, mlaku-mlaku menyang desa kuwi. Ora nyangka yen arep kepethuk karo kembang desa. Arya Kolopaking duweni seneng marang prawan kuwi. Sapa wonge ora kepencut karo prawan kuwi. Bupati mau ngomong karo pengawale. Pengawal dikongkon bupati supaya nembung karo bocah wadon maul an keluargane, arep didadekake garwa. Utusane bupati menyang desa. Badakarya kanggo nemoni keluwargane nggenahake tujuane Bupati sing arep ndadekake kembang desa kuwi garwane Bupati.

Niyate pemimpin kabupaten Banjarnegara ora sia-sia. Bocah ayu kuwi nrima dadi garwane. Kaya apa tugase Bupati kudu mrana-mrene mriksani wilayahe. Dina kuwi bupati pamitan karo garwane arep menyang kabupeten liyane yaiku tugas kunjungan. Wektu Bupati mulih menyang desane, garwane saka kali, nggawa kranjang, senenge ora karuan menangi Bupati kondhur kanthi selamet. Bocah ayu mau banjur nyepaki Arya Kolopaking. Ana ing rambute bocah ayu katon iwak kang katut, iwake gedhe. Arya Kolopaking curiga garwane iku diwenehi iwak saka wong lanang liya kang dadi selingkuhane.
Arya Kolopaking ora trima yen garwanemalah dolanan karo wong liya, pas ditinggal marang jaba kutha. Garwane dipateni karo keris marang Bupati. Getih sing metu saka cah wadon kuwi akeh, warnane ora pada karo getih sing abang nanging warnane putih memplak. Getih ora bisa mandeg. Metu kumucur nganti malih dadi sendang sing banyune bening. Nganti saiki sendang kuwi diarani kali Gorda, yaiku sendang kang asale saka getih prawan kang suci.
Kali Gorda ana ing desa Badakarya, dusun Kali Lutung. Diarani kali Lutung amarga biyen akeh lutung kang padha njaga sendang kuwi panggonane ana ing lereng gunung Lawu.
Nganti saiki wong-wong duweni kepercayaan yen sapa sing adus ing Kali Gorda bakalan enteng jodhone, awet nom lan akeh wong kang padha tresna. Biasane aduse malem Jumat Kliwon. Crita Kali Gorda iki turun tumurun nganti saiki esih akeh wong percaya.

Sunday, May 3, 2009

DINA “SETU PAHING”

Dongeng saking Banyumas

Jaman Majapahit ing tlatah Banyumas wis ana pemerintahan sing dipimpin Adipati Wirasaba I sing nduweni kuwasa antara tahun 1413-1433 yaiku Raden Adipati Wirohudoyo. Pemerintahan Kabupaten iki diterusna turun temurun tekan jaman Kesultanan Pajang. Nalika masa pemerintahan Sultan Pajang I Hadiwijaya (1546-1582) iki ing Wirasaba wis tekan masa pemerintahan Adipati Wirasaba VI yaiku Raden Bagus Suwarganduweni gelar Raden Adipati Wargahutama I. Raden Wargahutama duwe anak papat, anak lanang loro lan wadon loro. Anak wadon sing kepisan iki diningkahake karo Raden Jaka Kaiman, yaiku anak Banyaksasro (Adipati Pasirluhur) sing dadi anak angkat Ki Mranggi ing Kejawar (saiki dadi Banyumas).

Kacarita nalika wektu iku Sultan Panjang kepengin putri para Bupati utawa keluarga kanggo didadekake garwa selir, sing dingomongake dadi abai pelara-lara (rewang kerajaan sing isih prawan). Adipati Wargahutama ngirim putrine marang Pajang. Putri Adipati Wirasaba tau dinikahake karo anak lanange Demang Toyareka nanging wis suwe dipegat lan durung tau rukun. Sawise putrine diwehake marang Sultan, Ki Adipati bali lewat dhaerah pesisir lor, ing pihak liya Ki Demang Toyareka sawise krungu tigasane anake iku disembahake marang Kanjeng Sultan, dheweke karo anak lanange nyusul menyang Pajang. Ing ngarepe Kanjeng Sultan Demang Toyareka wadul marang putri Adipati Wirasaba sing disembahake marang Kanjeng Sultan iku nalika isih dadi bojone anake.
Krungu wadulane iku Sultan Pajang dadi murka banjur mrintahake Mantri Anom kanggo ngoyak Adipati Wirasaba sing dianggep ngapusi dheweke, yen kepethuk arep dipateni.
Sawise utusan Mantri Anom iku lunga Sultan nemoni putri Adipati Wirasaba sing wis manggon ing Kraton Pajang iki, Sultan takon, “Bener apa ora isih nduweni garwo?”
Putri Wirasaba mangsuli, ”Ora !”
Banjur Sultan takon maneh, “Ing njaba ana wong ngadu jerene wong iku dheweke nduweni bojo Putri adipati Wirasaba yaiku kowe sing dipegat paksa langsung digawa rene.”
Putri mangsuli, “Bener, nalika isih cilik aku wis tau diningkahake karo putra paman Demang Toyareka nanging ora sida amarga hamba ora seneng lan suwe wis dipegat.”
Kanjeng Sultan gela dheweke wis kebanjur mrentah gandhek (kongkonane) kanggo mateni Adipati Wirasaba. Kanjeng Sultan langsung ngirim utusan liyane nyusul gandhek sing kaping pisan supaya mbatalna prentahe Sultan mau. Ki Adipati Wirasaba wis tekan Desa (saiki mlebu Kawedanan Ambal, Purworejo). Wektu kuwi dina Setu Pahing mlebu dhuhur, Ki Adipati ngaso ing salah sijine omah warga ing desa iku, ing omah Balai malang iku Sang Adipati diparingi panganan lawuh pindhang, dhaging banyak, banjur jarane ditaleni ing pekarangan omah iku.
Nalika lagi mangan, rombongan mau wis teka ngadeg ing ngarepe Adipati.
Sang Adipati takon, “Ana prerntah apa para gandhek, ketone ana berita penting sing kudu disampekna?”
Para utusan mangsuli, “Mangga diterusake dhisik, yen wis rampung mangan tak wenehi ngerti.”
Ora suwe gandhek keloro katon saka adohan nglambekake tangane, maksude supaya Adipati Wirasaba ora sida dipateni. Nanging tandha kuwi ditanggepi keliru, ngertine tandha mau supaya cepet mateni Sang Adipati sahingga gandhek sing kepisn langsung nancepake kerise meng wetenge Adipati Wirasaba.
Nalika gandhek sing keloro teka ing panggonan iku, dheweke dadi gela lan ngomong, “Wis tak wenehi tandha supaya dibatalake, lha ngapa dilakoni?”
Gandhek kepisan gela, “ Dakkira kowe mewenehi tandha supaya ora usah ngenteni kowe, amarga iku banjur daklaksanakake tugas Kanjeng Sultan. Adipati Wirasaba sing sing wis arep mati ngomong, “Para gandhek, ora usah nyalah-nyalahna. Kabeh iku wis takdire gusti alloh. Aku ikhlas ntrima, ngomongna marang kanjeng sultan pas gandek keloro teka aku wis dipateni wis saiki balik marang Pajang.”
Marang para sentana sing nyertai, Adipati weling, ”Para anak putuku, keturunanku kabeh, yen padha lunga-lunga aja pas dina Setu Pahing, aja mangan dhaging banyak , aja manggon ing omah sing ana balai malang lan aja numpak jaran dhawuk”.
Ora let suwe Sang Adipati mati. Nalika kedadean iku, tali jaran dhawuk titian Adipati copot. Amarga jaran iku wis biasa nglewati dalan-dalan iku, dheweke banjur bali ing kandhange ing Wirasaba. Nalika tekan Kadipaten, para keluarga kaget weruh jaran Sang Adipati bali dhewe. Keluarga ngertine Sang Adipati mlaku ing burine, nanging wis dienteni ora metu-metu dadine padha bingung lan kuwatir. Ana sing arep nyusul menyang ing Pajang, nglewati dalan sing kerep diliwati Kanjeng Sultan, ora sengaja pethukan karo abdi dalem sing mlayune dhisik nalika kedadean iku. Dicritakake kabeh kadadean, sawise diadusi mayite Adipati digawa bali ing Wirasaba. Mayite Sang Adipati dikubur ing pasarehan Pekiringan.
Iku asal-usaling kapercayan pantangan dina Setu Pahing padha lunga, kanggo warga Banyumas khususe sing isih nduweni trah Adipati Wirasaba. Ana sing nambahi maneh ninggale Raden Yudanegara I, Bupati Banyumas V lan Raden Yudanegara II. Bupati Banyumas VII sing ninggal ing dina Setu Pahing. Kapercayan iku wis tau dimanfaatake dening pasukan Pangeran Diponegoro ora langsung nyerang, nanging ngenteni dina Setu Pahing. Jaman ganti jaman, akeh wong kang ora percaya. Akeh nonoman saiki sing pandhangane kabeh dina kuwi apik, anane musibah kapan wae iku wis dadi takdhire Gusti Allah Kang Maha Kuwasa.

KAKI WIRYANI

Dongeng saking Banyumas
Kaki Wiryani kuwi abdine Eyang Padil, ing sawijining dina Eyang Padil dhawauh karo Kaki Wiryani ewadene dheweke kangen karo putrane. Kaki Wiryani diutus Eyang Padil niliki putrane nakokake kabare, amarga Eyang Padil wis kangen. Swise krungu dhawuhe Eyang Padil, Kaki Wiryani banjur mangkat menyang Bandung. Nalika menyang Bandung, ing dalan Kaki Wiryani ditutake karo wong wadon anake Siluman Macan. Sawise tekan Bandung Kaki Wiryani langsung nemoni putrane Eyang Padil sing aran Abidin, dheweke nakokake kabare Abidin. Kaki Wirayani nginep ing Bandung rong dina kanggo nambani kesele.

Kaki Wirayani banjur bali menyang Karang Gudhe, ananging ing dalan Kaki Wirayani weruh wong sing kambrukan kayu, Dheweke banjur nulungi pawongan mau. Kaki Wirayani ora nggalbo yen kadadean mau mung akal-akalane wong mau supaya Kaki Wiryani mampir ing omahe wong mau. Pawongan sing ditulung mau jenenge Kaki Soma oamhe Kaki Soma mau mlebu ing panguasane bangsa siluman Macan. Ing kono kaki Wirayani diladheni karo anak wadone Kaki Soma sing jenenge Kemuning. Sawise Kaki Wiryani nyawang praupane Kemuning banjur tuwuh rasa tresna ing jero atine. Dheweke banjur nduweni pikiran kepingin ngawini Kemuning, dheweke banjur ngutarakake niate mau Karo Kaki Soma, Krungu kandhane Kaki Wiryani sing kepingin ngepek anak wadone Kaki Soma ngentuki.
Banjur Lalakonan mau klakon temenan. Nalika arep nglakoni bengi sing sepisanan anggone kawinan Kaki Wiryani diwenehi Sarung Macan. Kaki Wiryani kaget amarga dheweke nembe sadar yen bojone kuwi Siluman macan mula yen arep ngumpuli bojone kudu nganggo sarung mau. Kaki Wirayani krasa kuciwa nemahi kahanan mau nanging dheweke wis ora bisa apa-apa kalah karo rasa tresnane tumprap Kemuning. Sawise nglakone wengi mau awake Kaki Wiryani malih dadi macan dheweke gela amarga wis dudu manungsa maneh kaya biyen.
Anggone omah-omah rada suwe Kaki Wiryani duweni anak cacahe puluhan, nanging sanalika Kaki Wiryani kelingan tugase saka Eyang Padil dheweke kudu ngandhakake kabare Abidin. Amarga isih duweni kuwajiban sing durung dilakoni Kaki Wiryani Banjur pamitan karo Bojo lan Maratuwane. Mara tuwane ngentuki nanging bojone ora entuk, yen dheweke sakanak-anake ora melu. Sidane Kaki Wiryani sakanak, bojone ngadhep Eyang Padil. Nanging Kaki Wiryani wanti-wanti marang bojone dheweke arep ngadhep dhisik, mengko yen wis takundang nembe padha ngaton.
Sawise ngadhep lan nglaporake kahanane Abidin Kaki Wiryani banjur nyritakake lelakone uripe. Krungu critane Kaki Wiryani kang kaya mangkono Eyang padil ora naggepi mung manthuk-manthuk wae nanging kaki Wiryani wis ngundang bojo lan anak-anake mlebu nemoni Eyang Padil. Swise anak-anake Kaki Wiryani padha mlebu Eyang padil kaget banjur duka. Kaki Wiryani saya kaget amarga ora ngerti sebab musababe Eyang Padil duka. Eyang Padil dhawuh sing munine aku emoh nampani kowe maneh amarga kowe wis dudu menungsa, kowe kudu metu saka omahku aku wis wegah kepanggonan kowe maneh. Kaki Wiryani kaget lan krasa gela Eyang Padil ngendika kaya mangkono.
Nanging kepriye maneh dheweke rumangsa yen dheweke pancen wis dudu menungsa kaya maune. Kaki Wirayni banjur lunga nanging sadurunge lunga dheweke kandha yen marang Eyang Padil “tumekaning anak putumu yen ana bebaya sing arep nemahi, aku tansah ngelingake lan aweh pitulungan iku janjiku marang panjenengan”.
Tekan siki lelakon kuwi mau pancen nyata dilakoni dening kaki Wiryani sakanak putune.

Dongeng saking Banyumas : SANTRI GUDIG

Santri Gudig kuwi mung sebutan, sedurunge diarani santri gudig jeneng asline Pangeran Agiyana saka daerah Ampel, Jawa timur. Cilikane pangeran Adiyana wis ditinggal wong tuane amarga pas Pangeran Agiyana cilik dheweke ditingal wong tuane dadine deweke mung urip dewekan karo mbakyune.
Ana ing sakwijining dina Pangeran Agiyana lunga karo mbakyune saka daerah Ampel kanggo nglaksanaake ibadah haji neng mekah.daweke mlaku nglewati alas, sawah lan desa-desa dadine pangumbaraane ora nyenengke amarga neng dalan sering ketemu rampok lan kewan-kewan sing gede kaya dene ula,macan,srigala lan sakjenise. Pangeran Agiyana bae ora ngerti kapan bisa tekan neng mekah.

Sakwise pirang wulan mlaku wong loro kuwi wis tekan daerah Cirebon, Jawa barat. Neng kono wong loro kuwi pengin istirahat pirang dina. Sakwise diterima neng Kanjeng Sultan Cirebon. Pirang dina sakwise, Kanjeng Sultan Cirebon ngungkapake yen dheweke seneng karo mbakyune Pangeran Agiyana lan mbakyune Pangeran Agiyana ora nolak yen arep didadikake perrmaisuri.
Ana ing sakwijining bengi Sultan mlebu ana ing kamare permaisuri, nanging mbakyune Pangeran Agiyana kuwi kaget nalika Kanjeng Sultan nembe mendem. Ora nyangka yen saka peristiwa kuwi, permaisuri milih dadi randa tinimbang duwe bojo seneng mendem. Banjur mbakyune Pangeran Agiyana kuwi njaluk ijin maring mburi kanggo nemoni Pangeran Agiyana nanging nganthi suwe mbakyune Pangeran Agiyana kuwi ora bali neng kamar. Sultan wis mrentahke adhine kon nggoleki nanging esih urung ketemu lan nggledah kamare Pangeran Agiyana tetep ora ketemu. Jebul Pangeran Agiyana lan mbakyune minggat saka keraton Cirebon, banjur Kanjeng Sultan mrentah prajurite kanggo nguber wong loro kuwi, yen kecekel supaya balik menyang keratin. Yen ora gelem arep dipateni bae.
Mlayune Pangeran Agiyana nglewati dalan setapak lan alas- alas gedhe supaya ora bisa keuber prajurit Cirebon. Wektu prajurite wis cedak, pangeran agiyana ngetokake mantra- mantra kanggo ngapusi prajurit- prajurit mau amarga saka mantra- mantra mau metu kewan- kewan kaya dene kijang, rusa, marmot, sapi, kebo lan kewan- kewan sakjenise. Banjur wong loro kuwi mlebu neng alas, nanging neng kana isih ketemu karo prajurit sing nguber dheweke. Akhire Pangeran Agiyana gelut karo prajuri-prajurit mau, banjur menang nanging awake pada lara kabeh nganthi pada gudigen. Gara- gara kuwi prajurit nganthi ora bisa ngenali maneh.
Akhire Pangeran Agiyana tekan neng desa pekiringan lan ditulungi Pangeran Wali Perkosa sing nduwe pondok pesantren neng kana. Bubar kuwi Pangeran Agiyana merguru neng kana. Ana ing sakwijining bengi dheweke diterima dadi muride Pangeran Wali Perkosa. Lan dheweke turu bareng- bareng karo santri- santri liyane neng surau. Wektu Pangeran Wali Perkosa arep solat tahajud, dheweke kaget nalika weruh geni ana ing salah siji santrine banjur langsung nyewek sarung sing dinggo santri kuwi. Esuke santri- santri pada dikumpulke kabeh. Dheweke pengin weruh sapa sing sarunge sewek. Jebule sing sarunge sewek kuwi santri gudig. Saka kedadeyan kuwi, Pangeran Wali Perkosa ngewehi jeneng Pangeran Mahdum Cahyana.
Ana ing sakwijining dina Pangeran Mahdum Cahyana diwenehi tugas kanggo njaga sawah. Wektu kuwi santri gudig pancen duweni niat arep nglaksanaake tapa marungga. Tekan gubug Santri Gudig nguripke geni lan dheweke mlebu ana ing kana. Nganti suwe dheweke aa ing gubug kuwi. Banjur Pangeran Wali Perkosa teka ana ing kana lan langsung neu amarga parine pada rusak. Santri Gudig ngerti yen Pangeran Wali Perkosa teka ana ig kana, banjur deweke langsung metu saka gubug kuwi.”kenapa parine nganti rusak kaya kuwi padahal koe tak prentah nunggoni?” Santri Gudig njawab,”nuwun sewune rama kyai menawi kula mboten salah mireng kuls mboten dipin prenatah kagem ngusah kewen-kewan ingkang ngrusak pri nanging naming nunggoni mawon. Pangeran Wali Perkosa ngrungokke jawabane Santri Gudig.
Bubar dipanen Pangeran Wali Perkosa kaget yen hasil panenne kaya ngene akehe ora kaya biasane.
Wis suwe bosen dadi jaka Pangeran Mahdum Cahyana pengin nggolet bojo nanging sedurunge olih bojo pangeran wali perkosa duwe niat ngawinke anake, pangeran Estri karo pangeran mahdum cahyana lan deweke setuju. Banjur Pangeran Mahdum Cahyana dikawinke karo Pangeran Estri.
Ana ing sakwijining dina Pangeran Mahdum Cahyana mlaku-mlaku ana ing pinggir kali karang nganti tekan kali bodas neng kono dheweke weruh plataran sing amba banjur dheweke duwe rencana mbangun pesanggrahan ana ing kana . dheweke banjur njaluk tulung karo sing nggawe urip supaya watu-watu ana ing kana dadi pager.
Sedurunge ninggal Pangeran Mahdum Cahyana duwe wasiat karo keluargane yen ninggal kon dikubur ana ing panggonan mau. Pangeran Agiyana dikubur ana ing desa grantung kecamatan karang moncol nganti saiki kuburane esih ana.

Thursday, June 5, 2008

WEWALER LELUNGAN SABTU PAHING

Kacarita nalika semana sinuwun prabu ing Pengging tindak menyang wewangkon kabupaten Banyumas. Nalika semana kabupaten Banyumas isih dumunung ana ing Wirasaba, lan Bupatine Raden Tumenggung Rahutomo.Bupati Wirasaba(Banyumas) kagungan putri kang ayu rupane asmane Raden Rara Sukatinah. Sajatine mono Raden Rara Sukartinah wis nate dadi mantune Demang Toyareka, ananging durung nganti atut, durung nganti kelakon sare bareng karo kakunge awit pancen ora seneng. Raden Rara Sukartinah resmi dadi randha nanging sanajan randha nanging randha kembang. Senajan wis randha nanging isih suci marga durung nate kembul (becik). Dhek semana Raden Rara Sukartinah lagi mekar – mekare ibarat kembang, mula akeh para remaja kang padha kasmaran.

kacarita ingkang Sinuwun prabu ing Pengging nalika tindak nitih persa ing Wirasaba, nalika lenggah ana ing pendhapa kabupaten, kang leladi unjukan lan dhaharan kagem sinuwun iku Raden Rara Sukartinah. Sinuwun mersani Raden Rara Sukartinah, banjur tumungkul marga lingsem.
Inggaling carita ingkang sinuwun sakrampunge ngaso sawatara ana ing pendhapa kabupaten, nuli banjur pamitan kundur kanthi kadherekake Bupati Wirasaba tekan ngajengan pendhapa. Ing kana sinuwun dhawuh marang Raden Tumenggung Rahutomo supaya sowan menyang marang Pengging, lan aja lali putrine kudu diajak.
Temenan, kira – kara samadya Candra kundure sinuwun saka Wirasaba Raden Tumenggung Rahutama lan putrine dijak sowan menyang ing Pengging. Cekake bareng tindakke Raden Tumenggung Rahutama ing Pengging terus nancang jarane ana ing wit wringin cedhak alun – alun. Sabanjure Raden Tumenggung Rahutama lan putrine banjur ngadhep sowan sinuwun prabu ana ing pendhapa lan ditampa kanthi becik.

Maratuwane Raden Rara Sukartinah, Ki Demang Toyareka ngerti menawa ingkang Sinuwun ngersakake tilas mantune, atine Ki Demang panas, lan kepingin males gawe wirang supaya anak mantune ora sida kelakon dadi garwane Sinuwun.
Mula ki demang inggal nututi lakune Bupati Wirasaba lan mantune, lan bareng wis tekan ing alun – alun pengging Ki Demang banjur leren, sesinggidan ngenteni Bupati Wirasaba metu saka keraton Pengging. Cekake ki Demang nunggu besane metu karo nata atine mengko menawa ngadhep Sinuwun.

Raden Tumenggung Rahutama ngadhep Sinuwun. Sinuwun tresna karo putrine Bupati Wirasaba lan karsa kapundhut garwa ampil (selir). Raden Tumenggung Rahutama mung matur ndherek karsanipu sinuwun. Mula bareng wis cetha apa kang dikersakake dening sinuwun bupati wirasaba banjur nyuwun pamit medal pasialan. Dene putrine Raden Rara Sukartinah katinggal keri ana ing kearton Pengging. Marga putri dikersakake dados garwa ampil (selir).
Kacarita Ki Demang Toyareka bareng ngerti menawa Raden Tumenggung Rahutama wis metu saka kraton, Ki Demang inggal ngadhep Sinuwun, lan matur menawa Raden Rara Sukartinah kuwi sejatine wis ora prawan lan wis randha marga tilas mantune Ki Demang Toyareka. Sinuwun bareng midhanget ature Ki Demang sakala banjur duka yayah sinipi, lan tanpa dipenggalih luwih dhisik banjur utusan salah sawijining tumenggung kinen ngoyak lakune Bupati Wirasaba, lan yen wis ketututan inggal perjayanen. Amarga saru ing ngatase anake wis randha kok di aturake menyang ngersane Sinuwun.

Ananging bareng wis utusan tumenggung kinemerjaya Raden Tumenggung Rahutama, sinuwun dhawuh marang garwa permaisuri supaya niti persa kahanane Raden Rara Sukartinah, apa bener wis randha apa pancen isih prawan suci. Jebule Raden Rara Sukartinah isih suci marga durung nate sare kumpul karo kakunge.
Sinuwun bareng midhanget ature garwa permaisuri kedhuwung panggalihe, inggal utusan tumenggung sijine supaya nututi tumeggung kang diutus luwih dhisik supaya anggone meraya Bupati Wirasaba diurungake. Mula lakune tumenggung utusan kang kaping pindho anggone nitih kuda di rikatake supaya inggal bisa nututi utusan kang dhisik.

Bareng utusan kaping pindho wis meh bisa nututi playune jaran digetakake meneh supaya bisa nututi. Wektu samono Raden Tumenggung Rahutama Bupati Wirasaba lagi ngaso ana ing pesanggrahan bale malang kang ana ing desa Bener Lowano kabupaten Purworejo. Ing kana bupati eirasaba sapendhereke lagi padha dhahar kanthi lawuhe iwak banyak, lan dinane wektu iku kebener dina sabtu pahing. Utusan tumenggung kang dhisik kang kautus merjaya Bupati Wirasaba nalika diceluk dening utusan mburine kanthi tangane menehi isarat supaya di urungake nanging panampane dikira cepet – cepet diperjaya, mula bareng tekan pasanggrahan weruh kudha di cancang pirang – pirang pandhugane mesti Bupati Wirasaba ana kene. Temenan, baeng utusan kang sepisan lumebu, ngerti menawa Bupati Wirasaba lagi dhahar, mula di tubles saka mburi, kang wusanane tiba karo sesambat. Nanging utusan kaping pindho uga inggal lumebu lan kaget bareng ngerti menawa Bupati Wirasaba wis adus getih marga kecubles nganggo keris saka mburi. Mula utusan kang keri banjur maido marang utusan kang dhisik, utusan kang dhisik uga ora gelem disalahake marga weruh tangane utusan kang keri kumlawe diarani kon cepet.

Wektu iku Raden Tumenggung Rahutama isih bisa ngendika mula sadurunge seda isih bisa paring wewaler marang putra wayah, sarta menging utusan supaya aja padha paido – paidonan, amarga kabeh ora salah lan kabeh ngemban dhawuhe gusti. Raden Tumenggung Rahutama uga paring wawelar marang putra wayah yokuwi kabeh anak putuku tedah banyumas poma dipoma aja nganti lelungan dina septu pahing, kejaba iku ora kena gawe omah awujud bale malang, ora kena dhahar iwakbanyak, ora kena nunggang jaran dhawuk pancal panggung lanora kena nganggo jarit parang rusak barong. Sapa sing nerak wawelar kasebut bakal nemoni apes. Barang wis rampung paring piweling banjur seda. Mayite digawa bali ing wirasaba lan disareake ing pasareyan gumalem. Utusan loro mau banjur mulih. Dene raden rara sukartinah banjur sida dadi garwane sinuwun. Lan paweling iku nganti saiki isih dipecaya karo masyarakat kono.