wong jowo

Yen sira kasinungan ngelmu kang marakake akeh wong seneng, aja sira malah rumangsa pinter, jalaran menawa Gusti mundhut bali ngelmu kang marakake sira kaloka iku, sira uga banjur kaya wong sejene, malah bisa aji godhong jati aking.(Bila anda mendapat anugrah ilmu yang membuat banyak orang senang, janganlah kamu merasa pintar, sebab apabila Tuhan mengambil lagi ilmu yang menyebabkan anda terkenal itu, anda akan menjadi orang biasa lagi, malah lebih bermanfaat daun yang kering)

Showing posts with label tembung. Show all posts

Monday, December 31, 2018

Tembung Kriya 2

1.1. Pengertian Tembung Kriya utawa Verba.

Tembung kriya utawa Verba yaiku tembung sing mertelakake solah bawa utawa tandang gawe (Verba Tindakan). Tembung kriya uga bisa ngemu teges lumakuning kaanan (Verba proses).
Tuladhane tembung kriya sing mertelakake tandang gawe utawa Verba tindakan (kajupuk saka cerkak Sepedhane Pak Guru Suwardo) :
- mulang , nabrak , nuntun , ngoyak , mbayar, numpak, lan sapanunggalane.
Tuladhane tembung kriya sing mertelakake prose utawa Verba proses (kajupuk saka cerkak Sepedhane Pak Guru Suwardo) :
- mblawus, teyengen, mlethek, lan sapanunggalane.

1.2. Cirine Tembung Kriya utawa Verba.

Cirine tembung kriya bisa dimangerteni kanthi ngamati telung perangan yaiku :

1.2.1. Wujud Morfologise.

Yen ngamati wujud morfologise verba iku kadhapuk saka pirang – pirang morfem, kaya morfem Afik, morfem Reduplikasi lingga utawa campuran, morfem – morfem Afik karo morfem Reduplikasi lingga.
Tuladhan : (kajupuk saka cerkak Sepedhane Pak Guru Suwardo)
- mulang , njagong, ngoyak, disuduk – suduk, disawang – sawang, nyukup – nyukupake , disesel – seselake.

1.2.2. Prilaku utawa perangkai sintaksise.

Kaya sing wis tak diaturake ana ing ngarep yen verba utawa tembung kriya iku lungguhe utawa manggone ana ing fungsi predikat /wasesa. Tuladhan “Pak guru Suwardo numpak sepedha jengkianyar gres” (kajupuk saka cerkak Sepedhane Pak Guru Suwardo) . Sing manggoni ana ing fungsi predikat utawa wasesa yaiku numpak . Numpak iku kalebu verba utawa tembung kriya , yaiku kadhapuk saka tembung tumpak sing oleh ater –ater Anuswara ( n – tumpak ) . Sasangka,( 2001: 39) ngandhake”Ater – ater Anuswara iku yen sumambung ing tembung lingga bakal ndhapuk tembung kriya tanduk”.

1.2.3. Prilaku utawa perangkai simantise.

Yen dideleng saka perangkai semantise bisa kajupuk saka tuladha mengkene “Wong tuwane ora nyangoni bandha” (kajupuk saka cerkak Sepedhane Pak Guru Suwardo). Saka Tuladha iku sing dadi verbane yaiku ora nyangoni. Sasangka (2001: 101) ngandhake “Tembung kriya bisa diorakake (dinegasikan) nganggo tembung ora , kejaba bisa diorakake, tembung kriya basa Jawa uga bisa sumambung karo tembung anggone”. Nyangoni iku kalebu verba tindakan utawa verba aksi amarga ngelakoni salah sijining tindakan utawa tandang gawe.

1.3. Jenise Tembung Kriya.

Sasangka (2001: 101) ngandhake “Tembung kriya dibedakake dadi loro yaiku tembung kriya tanduk lan tembung kriya tanggap”. Nanging (Adi, Tanpa Tahun: 96) ngandhakake “Tembung kriya iku kaperang dadi papat yaiku Tembung kriya tanduk, tembung kriya tanggap, tembung kriya lingga, lan tembung kriya rangkep” mula ayo tembung kriya iki kita rembung ing ngisor kanthi mirunggan.

1.3.1 Tembung Kriya Tanduk / Kata Kerja Aktif.

Tembung kriya tanduk yaiku tembung kriya sing jejere (Subjek) dadi paraga (Pelaku). Tembung kriya tanduk iki bisa kadhapuk kanthi muwuhake ater – ater Anuswara (m - , n -, ng- , ny) mula jejer ing ukara tanduk tansah dadi paraga kang nindakake sawijining pakaryan.
Tembung kriya tanduk bisa dibedakake dadi loro yaiku tembung kriya tanduk mawa lesan lan kriya tanduk tanpa lesan.

1.3.1.1 Kriya tanduk mawa lesan / Kata kerja transitif (Verba Transitif).

Kriya tanduk mawa lesan yaiku tembung kriya kang tansah mbutuhake utawa ngarep – ngarep anane lesan (Objek). Tembung kriya mawa lesan iki padatan migunakake ater –ater Anuswara (m - , n -, ng- , ny) , ater – ater Anuswara lan panambang -i (m – i, n – i, ng – i, ny – i) utawa panambang -ake (m – ake, n – ake, ng – ake, ny – ake). Tuladha tembung kriya tanduk mawa lesan katon kaya ing ngisor iki (kajupuk saka cerkak Sepedhane Pak Guru Suwardo) :
mulang njagokake ngrungakake nyusul
nabrak nyangoni nyegat nglumpukake
nuntun numpak ngampiri
ngoyak ngucap ndadekake
ngopeni mundhut ngasta
mbayar mancing nggenehake
mikir nampik ngoleki
nodhong ngetung ngadhepake

1.3.1.2 Kriya tanduk tanpa lesan / Kata kerja intransitif ( Verba Intransitif).

Kriya tanduk tanpa lesan yaiku tembung kriya kang ora mbutuhake utawa ora ngarep – ngarep anane lesan (Objek). Tembung kriya tanduk tanpa lesan iki padatan migunakake ater – ater Anuswara (m - , n -, ng- , ny) , ma Anuswara ( maNasal) lan mer- , Tuladha tembung kriya tanduk tanpa lesan katon kaya ing ngisor iki (kajupuk saka cerkak Sepedhane Pak Guru Suwardo) :
mblawus mbesengut
teyengen
mlethek

1.3.2. Tembung Kriya Tanggap / Kata kerja pasif.

Tembung kriya tanggap yaiku tembung kriya kang jejere (Subjek) dadi sasaran (Penderita). Tembung kriya tanggap iku bisa ndhapuk kanthi muwuhake ater – ater di- , ka- , ke- , lan seselan - in - , sarta kawuwuhan klitik dak-, lan kok- . Mula jejer ing ukara tanggap tansah dadi sasaran sawijining pakaryan. Kang kalebu tembung kriya tanggap kaya ing ngisor iki (kajupuk saka cerkak Sepedhane Pak Guru Suwardo) :
dituntun dititipke disawang - sawang dilapuri
dipasang kedhisikan ditingkatake dilapi
diajak dianakake ditumpaki dinesoni
dirangke dipotong sinamudana Dielokake
Keterak diangkat katempekan Dilawuhi
digatekake kokmilih daktutugake Digawe
dakpamit diwenehake Kedaya - daya sinambi
sinambar dikunci ditindhihi Dakbayarke

1.3.3. Tembung Kriya lingga.

Tembung kriya lingga yaiku tembung kriya kang isih wujud lingga , tegese durung oleh ater – ater , seselan utawa panambang.
Tuladha (kajupuk saka cerkak Sepedhane Pak Guru Suwardo) :
- lungguh. , bayar , masak.

1.3.4. Tembung Kriya Rangkep.

Tembung kriya rangkep yaiku tembung kriya kang awujud tembung rangkep.
Tuladha (kajupuk saka cerkak Sepedhane Pak Guru Suwardo) :
- ubag – ubeg , jejogedan , mubra – mubru , leyeh – leyeh , ndusal – ndusel

Sumber: Blog Kangsura

Friday, December 28, 2018

Widyaswara

Widyaswara dumadi saka tembung widya lan swara. Widya asale saka basa Jawa kuna kang tegese ‘ngilmu’ lan swara tegese ‘uni’. Dadi, widyaswara iku ngilmu kang ngrembug lan nyinau bab swara utawa uni. Ing ngilmu basa, widyaswara uga sinebut fonologi. Swara iku unine angin kang metu saka paru-paru lan kawedhar saka jroning tutuk. Adhedhasar pametuning swara, fonem basa Jawa bisa dibedakake dadi loro, yaiku vokal lan konsonan.

Vokal

Vokal iku swara kang duwe uni, utawa swara sing muni jalaran pametune angin saka paru-paru kang kawedhar saka sajroning tutuk ora ana kang ngalang-alangi. Adhedhasar panaliten kang nate ditindakake, vokal basa Jawa gunggunge ana pitu, yaiku /a/, / כ /, /o/, /i/, /u/, /e/ lan /ә/. Vokal katon kaya ing ngisor iki.
aku                   laris                 ora
amba                rata                  pira
obah                 coba                kebo
idu                    sida                  mari
urip                  wuta                 bisu
eman                tela                   sate
estri                  gepeng
Umlaut
Umlaut iku owahing vokal ing wandaning tembung jalaran antuk panambang tartamtu. Umlaut iki ana kang ngarani modifikasi vokal. Ing basa Jawa umlaut bisa dibedakake dadi loro, yaiku owahe swara kendho dadi swara utawa bisa uga dikandhakake menawa umlaut iku owahing swara miring dadi swara jejeg karana diwuwuhi panambang. Swara /Ů/ lan /Î/ kalebu swara kendho, nanging bareng diwuwuhi panambang –e (-ne), swara kendho iku malih dadi swara kenceng yaiku, yaiku malih dadi swara /u/ lan /i/. semono uga owahing swara /כ/ dadi /a/.
Tuladha:
/cacÎŋ/ + -e            = /caciŋe/
/arÎt/ + -e               = /arite/
/siwŮr/ + -e            = /siwurwe/
/kuplŮ?/ + -e          = /kuplu?e/
/artכ / + -ne             = /artane/
/dinכ / +-ne              = /dinane/
/liyכ / +-ne               = /liyane/
Vokal Rangkep utawa Diftong
Diftong iku vokal kang cacahe loro sing beda wujude lan dumunung ing sawijining wandane tembung. Swara ing tembung wae, kae, jae, lan swara /ai/ ing tembung pait, jait lan paing ora kalebu diftong sebab swara /ae/ ing tembung iku mung wujud vokal rangkep kang dununge ana ing sawijining tembung dudu ing sawijining wanda. Mula, tembung-tembung iku bisa dipisah dadi wa-e, ka-e, ja-e, pa-it, lan pa-ing.
Ing wewengkon Jawa sisih wetan ana swara rangkep kang awujud diftong kang kerep nongol ing sawijining tembung. Tuladhane mengkene:
Abuh /abŮh/           àoabuh /abŮh/ ‘abuh banget’
Apik /apÎk/ àoapik /apÎ?/ ‘gedhe banget’
Gedhe /gәe/         àguedhe /gәe/ ‘gedhe banget’
Enak /ena?/            àuenak /uena?/ ‘enak banget’
Cilik /cilÎk/              àcuilik /cili?/ ‘cilik banget’

Konsonan

Konsonan iku swara kang tanpa uni, utawa swara sing durung muni yen durung sumambung karo vokal. Konsonan ing basa Jawa kabagi loro, yaiku:

Konsonan Khas

Basa Jawa duwe konsonan khas kang sinebut aspirat. Konsonan aspirat iku awujud swara /h/ kang tansah tumempel ing swara anteb /b/, /d/, /D/, /j/, lan /g/. kabeh konsonan anteb iku kaucapake dadi //, //, //, //, lan //.
Tuladha:
bapak       à /apa?/                   Sabar         à /saar/
durung     à /urŋ/                    kidul           à /kiŮl/
dhudhah à /uah/                 kandhang à /kanaŋ/
jiwit         à /iwÎt/                       jaran           à /aran/
gula          à /ulכ /                      gusti           à usti/

Gugus Konsonan

Gugus konsonan iku konsonan rangkep kang beda wujude kang dumunung ing sawijining wanda lan ora dumunung ing sawijining tembung. Gugus konsonan uga sinebut klaster.
Tuladha:
/pl/ à plintir, plenggong, pluntir                  /tl/   à tliti, tlaten
/kl/ à klilip, klenthing, klasa                       /bl/ à blerik, bleseg, blarak
/tr/ à tritis, trenyuh, trabas                        /kr/ à kripik, kreteg, kranjang
/sr/ à srimbit, srandhal,                             /kw/ à kwali, kwitansi
/by/ à byar, ambyur, ambyor                     /ky/ à kyai

Wernane Tembung

1. Tembung Ancer-Ancer

Tembung ancer-ancer yaiku sakabehing tembung kang nganggo nggandheng tembung siji lan tembung liyane ana sajroning ukara.
Tuladha:
Yuni ndhek mau wis dieterake dening mbakyune.
Bapak mireng kabar kaya ngono kuwi malah saka wong liya.
Katuran nenggo sakedhap, bapak nembe dhateng wingking.
Tuladha tembung ancer-ancer liyane: ing, kanggo, wiwit, kadi, marang, tumrap, saking, lantaran, manut, mawa, amrih, kangge, supados, katur, nganti, kadya, kaya, sareng, mungguh, kanthi, supaya, katilan, kagem, ngenani.

2. Tembung Panggandheng

Tembung panggandheng yaiku sakabehing tembung kang kanggo nggandheng ukara siji lan ukara liyane ana ing ukara rangkep utawa majemuk.
Tuladha:
Bubar mangan mau Sinta nuli mbantu ibune.
Kowe apa aku sing ditimbali pakdhe mau, mbak?
Tuladha tembung panggandheng liyane: sawise, awit, sarta, mula, yen, rikala, mangka, terus, nalika, janji, nadyan, sebab, tanpa, tekan, ben, sawise, supaya, sadurunge, saupama, jalaran, lan, tinimbang, murih, kanthi, sawalike, banjur, klawan, satemene, nganti, lajeng, lsp.

3. Tembung Katrangan

Yaiku tembung kang aweh katrangan marang tembung liyane. Tembung iku kang dadi katrangane panggonan, katrangane wayah, katrangane sebab, katrangane piranti, katrangane cacah, katrangane akibat, katrangane ubaya, katrangane tujuan.
Tuladha:
Katrangan panggonan :
Aku mbeteti iwak ana ing kali
Katrangan wayah, wektu :
Saben sore adhik ngelebokake pitik kate
Katrangan sebab :
Aku saiki watuk amarga mangan salak enom
Katrangan piranti :
Aku ndhudhuki sega nganggo centong
Katrangan cacah :
Asri methiki bayem limang unting
Katrangan akibat :
Rofi mangan sengkulun mulur mula wetenge mules
Katrangan ubaya :
Kangmas ditumbasake pit motor menawa wis wisudha
Katrangan tujuan (pangajab) :
Aku sregep sinau supaya aku dadi bocah kang migunani
Gladhen
Ukara ing ngisor iki kalebu katrangan apa ?
Klambine dikumbai supaya resik.
Isni mangan mie nganggo garpu.
Bapak tumbas bebek patang jodho.
Aku ora mlebu sekolah amarga lara.
Saben bengi adhiku ngaji neng mesjid.

4. Tembung tetenger

Tembung tetenger yaiku sakabehing tembung kang dienggo nyandhangi tembung aran, panganggone ana ing sangarepe tembung aran lan ora ana teges apa-apa. Tembung tetenger umpamane: si, sang, para, pun, ponang.
Panganggone ukara ing ngisor iki:
Ponang jabang bayi tuhu pekik ing warni.
Para punggawa padha cancut tali wanda.
Sang prabu nembe duka.
Si suta kae pancen sregep.

Silah-Silahing Tembung

Silah-silahing tembung kabagi:

Tembung Aran
Tembung Kriya
Tembung Wilangan
Tembung Kaanan

Tembung Aran
Tembung aran yaiku jenenge sakabehing apa bae kang dianggep barang.
Tembung aran kaperang:

Tembung Aran Mawujud
Tembung aran mawujud yaiku tembung aran kang bisa ditampa nganggo panca indriya. Sing kagolong tembung aran mawujud upamane:
- Jenenge wong = nuraini, sukarto, sumanto, sukini, demak lan liya-liyane.
- Jenenge kutha = pacitan, ponorogo, jombang, demak, lan liya-liyane.
- Jenenge kewan = sapi, kebo, jaran, unta, gajah, lan liya-liyane.
- Jenenge gunung = merbabu, lawu, slamet, tugel lan liya-liyane.
- Jenenge barang = TV, radio, kulkas, kompor, lan liya-liyane
Tembung Aran Mujarad
Tembung aran mujarad (ora maujud) yaiku tembung aran kang ora bisa ditampa ngganggo panca indriya.
Tuladha: iman, kepinteran, kabudayan, keyakinan, lan liya-liyane.

Tembung Kriya
Tembung kriya yaiku sakabehing tembung kang mratelakake solah bawa utawa tandang gawe. Tuladha: nandur, tangi, adus, digawa, daktuku, ngukur, lan liya-liyane.
Werna-wernane tembung kriya:

Tembung kriya lingga yaiku tembung kriya kang isih lingga, tegese tembung iku durung owah saka asale nanging wis duweni teges tandang gawe. Tuladha: lunga, seba, dandan, adus, dodol, lan liya-liyane.
Tembung kriya tanduk yaiku tembung kriya kang oleh ater-ater anuswara (an-, am-, an-). Tuladha: ngudang, nimba, nyepot, methuk lan liya-liyane.
Tembung kriya tanggap yaiku tembung kriya kang oleh ater-ater tripurusa (dak-, ko-, di-) ater-ater "ka" utawa seselan "in". Tuladha: sinebul, kopangan, dakgambar, kosilih, lan liya-liyane.
Tembung kriya rangkep yaiku tembung kriya kang awujud rangkep lan diperang ana:
1. Rangkep dwi purwa yaiku tembung kriya wanda wiwitan diucapake kaping pindho.
  Tuladha; leledhang, leladi, tetedha, lelewa lan liya-liyane.
2. Rangkep dwi lingga yaiku tembung ligga kang diucapake kaping pindho.
  Tuladha: golek-golek, omah-omah, adoh-adoh, etung-etung lan liya-liyane.
3. Rangkep dwi wasana yaiku tembung lingga wanda wekasan diucapake kaping pindho.
Tembung kriya transitif yaiku tembung kriya kang dibutuhake lesan (objek) mula uga diarani tembung kriya mawa lesan.
Tuladha ing ukara:
- Murni methuk mbak yune.
- Nuri ngirim sing matun.
- Harno dandani sepedhane.
Tembung kriya intransitif (tanpa lesan) yaiku tembung kriya kang mbutuhake lesan.
Tuladha ing ukara:
- Pakdhe kondur ing daleme.
- Tari nesu ing kamar.
- Parni turu jam wolu bengi.
- Marwoto lagi ndonga.

Tembung Wilangan
Tembung wilangan yaiku tembung kang mujudaken cacah utawa gunggung.
Wernane tembung wilangan kayata:

Tembung wilangan kang baku, yaiku ing antarane: siji, loro, telu, sepuluh, rolas, rongpuluh, selikur, lsp.
Tembung wilangan pecahan, yaiku ing antarane: seprapat, separo, sapratelon, saprawolon, lsp.
Tembung wilangan pepangkatan, yaiku ing antarane: kapisan, kapindho, kapingpat, kapitu, lsp.
Tembung wilangan kang durung genah cacahe, yaiku ing antarane: sepira, semono, sethithik, akeh, sawetara, sebagian, saperangan, lsp.

Tembung Kaanan
Tembung kaanan yaiku sakabehing tembung kang mratelakaken kaanan utawa watake (sipate) barang. Ing basa Jawa manggone tembung kaanan ing saburine tembung aran.
Tuladha:

Sapi putih
Slendhang biru
Dhuwit receh
Klambi anyar
Omah gedhe

Tembung: gedhe, putih, biru, receh lan anyar iku mratelakake kaanane tembung aran, omah, sapi, slendhang, dhuwit, klambi. Mula gedhe, putih, biru, receh lan anyar diarani tembung kaanan.
Kang kalebu tembung kaanan yaiku: dawa, cendhak, dhuwur, reged, resik, alus, kasar, sesak, lega, cilik, gedhe, kuru, lemu, panas, adhem, alon, banter, lan liya-liyane.

Tembung Tanduk

Tembung tanduk yaiku tembung lingga kang oleh ater-ater anuswara (am, an, any, ang) kang duweni teges nindakake pakarti utawa pagawean, tembung tanduk iku diperang ana 3 yaiku:

Tembung tanduk kriya wantah yaiku tembung tanduk sing tanpa mawa panambang.
Tuladha:
- Am + paku = maku
- An + tandur = nandur
- Ang + unduh = ngunduh
- Any + semir = nyemir
Tembung tanduk i-kriya yaiku tembung tanduk kang oleh panambang “i”.
Tuladha:
- Am + bayar + i = mbayari
- An + tugel + i = nugeli
- Ang + urip + i = anguripi
- Any + setor + i = nyetori
Tembung tanduk ke-kriya yaiku tembung tanduk kang oleh panambang “ake”
Tuladha:
- Am + papag + ake = mapagake
- An + tuduh + ake = nuduhake
- Ang + umbul + ake = ngumbulake
- Any + cepet + ake = nyepetake

Tembung Sesulih

Tembung sesulih (pronomina) yaiku tembung kang digunakake minangka sesulih uwong, barang, utawa apa bae kang dianggep barang. Tembung sesulih ana enem werna, yaiku sesulih (1) purusa, (2) pandarbe, (3) panuduh, (4) pitakon, (5) panyilah, lan (6) sadhengah.

1. Sesulih Purusa
Tembung sesulih purusa yaiku tembung kang bisa digunakake kanggo nyulihi uwong. Tembung purusa bisa dibedakake dadi telu:

Utama Purusa

Utama purusa iku minangka gegantine uwong kapisan.
Tuladha: aku, kula, ingsun, adalem, abdi dalem, kawula, kita.

Madya Purusa

Madya purusa iku minangka gegantine uwong kapindho.
Tuladha: kowe, sampeyan, jengandika, dika, nandalem, samang, slirane, awake, panjenengan, sira.

Pratama Purusa

Pratama Purusa iku minangka gegantine uwong katelu.
Tuladha: dheweke, dheke, dheknene, piyambake, piyambakipun.

2. Sesulih Pandarbe
Tembung sesulih pandarbe bisa diperang dadi loro:

Proklitik

Proklitik yaiku sesulih pandarbe kang dumunung ing ngarep tembung.
Tuladha: dak- (tak-), ko- (kok-)

Enklitik

Enklitik yaiku sesulih pandarbe ing mburi tembung
Tuladha: -ku, -mu, lan –e

Pronomina	Proklitik	Enklitik
aku ingsun	dak- / tak- Sun-	-ku
kowe samang sira	ko- / kok- Mang-	kmu -em -ira/ire
dheweke	-	-e

Tuladha:
Tiwas dakkandhani jebule ora digugu.
Takmulih dhisik, yu.
Bukune aja kogawa lho.
Tulung mangtutpke lawang niku, dhik.
Mas, bukumu apa judhule?

3. Sesulih Panuduh
Tembung sesulih panuduh yaiku tembung kang nuduhake dununge barang utawa nuduhake sawijining bab.

Panuduh Lumrah

Kang kalebu tembung sesulih panuduh lumrah yaiku iki, iku/kuwi, ika/kae, niki, niku, nika, punika (menika), lan nganu (anu). Tembung iku lan niki bisa kanggo nuduhake sawijining barang utawa bab kang cedhak karo kang dirembug. Tembung iku, kuwi, lan niku bisa kanggo nuduhake sawijining bab kang rada adoh karo sing dirembug. Tembung punika mung dienggo ing basa krama lan tegese bisa ‘iki’, ‘iku’, lan ‘kae’. Tembung nganu (anu) bisa kanggo nuduhake sawijining bab kang durung cetha jalaran sing karembug lali.
Tuladha:
Iki duwekku apa duwekmu?
Omah iku kudune ora ana ing kono.
Budi, kae bapakmu rawuh.
Mas, nika pesenane dugi.
Punika kagunganipun sinten?
Ingkang ngagem rasukan ijem punika punapa ingkang raka?
Aku arep tuku nganu, e…tuku polpen
Kowe mau anu, …digoleki mbakyumu.

Panuduh Papan

Kang kalebu tembung sesulih panuduh papan yaiku kene, kono, kana, ngriki, ngriku, lan ngrika. Tembung rene, rono, lan rana ora kalebu tembung panuduh papan sebab tembng kuwi asale saka tembung mrene, mrono, lan mrana.
Tuladha:
Aku lenggeh ana kene bae.
Kula lungguh wonten ngriki kemawon.
Pacule aja didokok kono.
Paculipun sampun dipundekek wonten ngriku.
Aku krasan ana kana.
Kula kraos wonten ngrika.

Panuduh Sawijining Bab

Kang kalebu tembung sesulih panuduh sawijining bab yaiku ngene, ngono, ngana, lan mekaten (ngaten/ngeten). Tembung ngene nuduhake sawijining bab kang cedhak karo sing rembugan, tembung ngono lan ngana nuduhake sawijining bab kang rada adoh karo sing rembugan lan tembung mekaten bisa nuduhake sawijining bab kang cedhak, rada adoh, utawa adoh karo kang rembugan.
Tuladha:
Nulis pasangan ca lan ba iku ngene.
Nyerat pasangan ca lan ba punika mekaten.
Lha ya ngono kuwi sing dikersakake bapak.
Lha inggih mekaten punika ingkang dipunkersakaken bapak.
Bocah ngana kae biyasane ora pinter sekolahe.
Lare mekaten punika padatan boten pinter sekolahipun.

4. Sesulih Pitakon
Tembung sesulih pitakon yaiku tembung kang gunane kanggo pitakon. Kang ditakokake iku bisa awujud barang, uwong, utawa kaanan. Sing kaebu tembung sesulih pitakon yaiku apa, sapa, ngapa, yagene, genea, endi, sing endi, kapan, kepriye (priye/piye), lan pira.
Tuladha:

Apa iki sing jenenge cethel?
Sing mrene mau sapa, kang?
Kowe mau kok nangis ngapa, dhik?
Yagene kowe mlayu-mlayu, Ita?
Genea kowe teka telat?
Iki kaosmu sing endi?

5. Sesulih Panyilah
Tembung sesulih panyilah yaiku tembung kang kanggo ngganti tembung aran kang ana ing babone ukara. Kang kalebu tembung sesulih panyilah yaiku sing, kang, lan ingkang.
Tuladha:

Buku sing daktuku wingi kae disilih Tutik.
Swara kang ngabangke kuping ora perlu dirungokake.
Bab kang arep dakaturake iki beda karo liyane.
Ingkang ngagem rasukan bathik punika dsen kula.
Bab ingkang panjenengan aturaken kala wau panic leres.

6. Sesulih Sadhengah
Tembung sesulih sadhengah yaiku tembung kang kanggo gegantine uwong utawa barang kang kaanane durung cetha utawa durung genah. Kang kalebu tembung iki yaiku sawijining, apa-apa, apa bae, sapa-sapa, saben uwong, kabeh, sing sapa (bae), lan salah siji.
Tuladha:

Iki kalebu sawijining bab kang kudu antuk kawigaten.
Apa-apa kok ora bisa, gumun aku.
Kowe mau tuku apa bae?
Saben uwong mung entuk jatah siji.
Sing sapa liwat kudu mbayar.

Araning Woh-wohan

ARANING GODHONG
01. Godhong arèn arané dliring
02. Godhong asêm arané sinom
03. Godhong awar-awar arané dongèng
04. Godhong cipir arané cêthèthèt
05. Godhong cocor bèbèk arané tiba urip
06. Godhong dhadhap arané tawa
07. Godhong gêbang arané kajang
08. Godhong jarak arané blêdhèg
09. Godhong jarak kêbo arané lomah-lamèh
10. Godhong jipang arané bêthêthêt
11. Godhong jambé arané procot utawa dêdêl
12. Godhong krambil arané sing isih enom : janur, sing wis tuwo :blarak
13. Godhong kimpul arané lumbu
14. Godhong kacang brul arané rèndèng
15. Godhong kacang dawa arané lêmbayung
16. Godhong katès arané gamplèng
17. Godhong kara arané brobos
18. Godhong kélor arané limaran utawa sapu jagad
19. Godhong kêtéla rambat arané jlégor
20. Godhong lêmpuyang arané lirih
21. Godhong lombok arané sabrang
22. Godhong mlinjo arané so
23. Godhong ijon-ijonan arané dingkik
24. Godhong ilêr arané sisikbang
25. Godhong cêkuk arané sriwadari
26. Godhong kimpul alas arané kombang
27. Godhong pohung arané kopral
28. Godhong pring arané larmanyura
29. Godhong randhu arané baladéwa utawa cêmara kandhi
30. Godhong pari arané damèn
31. Godhong turi arané pêthuk
32. Godhong wuni arané pojar utawa mojar
33. Godhong widara putih arané trawas

ARANING WOH
01. Woh arèn arané kolang-kaling
02. Woh bêsusu arané bêngkowang (ing dhuwur)
03. Woh gêbang arané krandhing
04. Woh pucung arané kluwak
05. Woh sambi arané kêcacil
06. Woh so arané mlinjo
07. Woh uwi arané katak
08. Woh turi arané klênthang
09. Woh kanthil arané gandhèk
10. Woh widara putih arané anyang

ARANING ISI/WIJI
01. Isi asem arané klungsu
02. Isi kêcipir arané botor
03. Isi durèn arané ponggé
04. Isi kluwih arané bêthêm
05. Isi nangka arané bêton
06. Isi sawo arané kêcik
07. Isi bêndha arané gundhu
08. Isi pêlêm arané pêlok
09. Isi kapas arané wuku
10. Isi randhu arané klênthêng
11. Isi sêmangka arané kwaci
12. Isi salak arané géyol utawa kênthos
13. Isi mlinjo arané klathak
14. Isi jambé arané jêbug
15. Isi tanjung arané kêcik (isi sawo uga aran kêcik)

ARANING PÊNTIL
01. Pêntil asêm arané cempaluk
02. Pêntil jambu arané karuk
03. Pêntil pêlêm arané kruntil utawa bajangan
04. Pêntil nangka arané gori utawa tèwèl
05. Pêntil randhu arané karuk (padha karo pêntil jambu)
06. Pêntil jambé arané blèbèr
07. Pêntil jagung arané jantênan utawa putrèn
08. Pêntil krambil arané bluluk-cêngkir-dêgan
09. Pêntil mlinjo arané kroto
10. Pêntil sêmangka arané gêndhoyo
11. Pêntil manggis arané blibar

Negesi Tembung

Agung

Agung : gedhe
Agung banyune : akeh lan kebak
Priyagung : priyayi gedhe
Diugung : diuja

Panggung

Panggung : papan pentas
Manggung dadi lakon : tansah dadi lakon
Kutut manggung : arane gendhing
Wayange dipanggung : wayang di jajar ana ing kelir

Banyu

Banyu tuwa : banyu wantah
Banyu wulu : banyu kanggo wudhu
Banyu pahatan : banyu saringan
Tunggal banyu : tunggal guru

Babat

Iwak babat : perangane jerohan
Babat tanah Jawa : buku crita bab tanah Jawa
Babat alas : ngresiki alas kanggo desa

Olah

Olag raga : ngobahake awak supaya sehat
Olah perang : latihan perang
Olah-olah : gawe panganan
Diolah : digarap

Pecah

Pecah : sigar
Pecah pamore : wiwit brai
Pecah nalare : mikir dhewe
Mecah wadi : ngandhakake wadi

Timbangan

Timbang : padha
Timbangan : bekakas kanggo meruhi bobot
Timbangen : pikiren
Tinimbang nganggur : alaning nganggur

Tembung Plutan

Tembung plutan yaiku tembung kang wandane loro kang dirangkep didadekake sawanda.
Tuladha:

abot dadi bot
para dadi pra
amrih dadi mrih
perang dadi prang
amung dadi mung
sarana dadi srana
awit dadi wit
sari dadi sri
awor dadi wor
serat dadi srat

Tuladha liyane:
01. para dadi pra
02. kiyat dadi kyat
03. suwara dadi swara
04. murih dadi mrih
05. weruh dadi wruh
06. sari dadi sri
07. suwarga dadi swarga
08. sarana dadi srana
09. dicuwowo dadi dicwowo
10. suwasa dadi swasa
11. kuluban dadi kluban
12. gumerit dadi gumrit
13. kuwalon dadi kwalon
14. deres dadi dres
15. kuwasa dadi kwasa
16. serat dadi srat
17. purihen dadi prihen
18. keras dadi kras
19. dereng dadi dreng
20. sinarawedi dadi sinrawedi
21. samaya dadi smaya
22. seret dadi sret
23. sumangkeyan dadi smangkeyan
24. sakarepmu dadi skarepmu
25. saprongkal dadi sprongkal
26. ketambuhan dadi ktambuhan
27. telulikur dadi tlulikur
28. suwidak dadi swidak
29. suwasa dadi swasa
30. pinerang dadi pinrang
31. cuwiri dadi cwiri
32. welas dadi wlas
33. gumantung dadi gmantung
34. sinerang dadi sinrang

Araning Kembang

01. Kembang aren arane dangu
02. Kembang asem arane mengos
03. Kembang alang-alang arane mublak
04. Kembang apukat arane kenes
05. Kembang apel arane rantas
06. Kembang bawang arane jelanthir
07. Kembang blimbing arane maya
08. Kembang anggrung arane dumeh
09. Kembang bakung arane gapyuk
10. Kembang bayem arane rintip
11. Kembang bentul arane gandhen
12. Kembang brambang arane blalo
13. Kembang bengle arane layu
14. Kembang erut arane sundel utawa greneng/gremeng
15. Kembang cabe arane suguh
16. Kembang cangkring arane rongeh
17. Kembang cengkih arane polong
18. Kembang cempaka arane gadhing
19. Kembang duren arane dlongop
20. Kembang dringo arane sendrang
21. Kembang dhadhap arane kecelung
22. Kembang dlima arane aku
23. Kembang gambas arane mausari
24. Kembang ganjong arane glelong
25. Kembang glagah arane glonggong
26. Kembang gadhung arane cengonglong
27. Kembang gedhang arane tuntut
28. Kembang jae arane lirik
29. Kembang jarak arane ajeg
30. Kembang jeruk arane alon/ngrenthel
31. Kembang jambu arane karuk
32. Kembang jati arane janggleng
33. Kembang jambe arane mayang
34. Kembang jambu mete arane lancang
35. Kembang kara arane calak utawa kepek
36. Kembang kelor arane bekethek
37. Kembang kemangi arane gribis
38. Kembang kemiri arane tratab
39. Kembang kenthang arane kapiran
40. Kembang klengkeng arane ambek
41. Kembang kluwih arane onthel
42. Kembang jengkol arane kecuwis
43. Kembang kobis arane idhep
44. Kembang kunir arane galih
45. Kembang kacang arane besengut/bundhel
46. Kembang kedhondhong arane liyer
47. Kembang jagung arane sinuwun utawa jembut
48. Kembang krokot arane nonik
49. Kembang kedhawung arane riyip
50. Kembang kapas arane kadi utawa kapi
51. Kembang kopi arane blanggreng
52. Kembang kimpul arane pancal utawa pacal
53. Kembang kecubung arane corong/torong
54. Kembang kangkung arane klengser
55. Kembang kencur arane sedhet
56. Kembang kates arane jenthit
57. Kembang krambil arane manggar
58. Kembang kelor arane limaran (godhonge uga limaran)
59. Kembang lampes arane ninggil
60. Kembang laos arane jethot
61. Kembang lamtara arane jemu
62. Kembang lombok arane pelik
63. Kembang luntas arane trapus
64. Kembang mlandhing arane jedhindhit
65. Kembang mundhu arane kocok utawa meped
66. Kembang maja arane jejer
67. Kembang manggis arane kenthet
68. Kembang mlathi arane peni
69. Kembang mlinjo arane uceng
70. Kembang nangka arane angkup atawa babal
71. Kembang nipah arane dongong
72. Kembang nanas arane katur
73. Kembang kanthil arane gadhing
74. Kembang pandhan arane pudhak
75. Kembang pohung arane ingklik
76. Kembang pring arane krosak
77. Kembang pace arane sarweteh
78. Kembang pete arane pendhul
79. Kembang lempuyang arane greng
80. Kembang pala arane bablas
81. Kembang pari arane jepun
82. Kembang randhu arane karuk (padha karo kembang jambu)
83. Kembang sawo arane rikuh
84. Kembang suruh arane drenges
85. Kembang salak arane ketheker
86. Kembang tales arane puncak
87. Kembang turi arane tronggong
88. Kembang terong arane duga-duga
89. Kembang tebu arane gleges
90. Kembang timun arane montro
91. Kembang temu arane purek
92. Kembang widuri arane brondong
93. Kembang waluh arane doblog

Araning Panggonan

Araning panggonan yaiku tembung kang ateges araning panggonan.
01. Kanthong wadhah dhuwit
02. Endhong wadhah panah
03. Pranji wadhah pithik
04. Kombong panggonan bèbèk
05. Rong omah ula
06. Susuh omah manuk
07. Krangkèng omah macan
08. Warangka wadhah kêris
09. Lèng omah gangsir
10. Song omah landak
11. Papon wadhah apu/injêt
12. Pragèn wadhah bumbu
13. Plangkan wadhah tumbak
14. Slêpi wadhah rokok
15. Gayor wadhah gong
16. Bothèkan wadhah jamu
17. Pok wadhah kinang
18. Padaringan wadhah bêras
19. Lumbung wadhah pari
20. Tulang wadhah jangkrik
21. Clunthang wadhah jangkrik
22. Kandhang panggonan Kebo-sapi-wêdus
23. Tala omah tawon
24. Sudhung omah cèlèng
25. Kurungan wadhah manuk
26. Pagupon omah dara
27. Sêlon wadhah trasi
28. Gêdhogan kandhang jaran
29. Tangsi panggonan saradadu
30. Mesjid panggonan sembahyang (Islam)
31. Langgar panggonan sembahyang (Islam)
32. Klênthèng panggonan sembahyang (Cina)
33. Gréja panggonan sembahyang (Kristen/Protestan/Katholik)
34. Dhompèt wadhah dhuwit
35. Patarangan omah pitik
36. Bango omah kanggo dodolan
37. Grêdu omah kanggo jaga
38. Gubug omah ing tengah sawah
39. Hotèl omah panginepan sing larang
40. Pasanggrahan omah palêrêman ing gunung
41. Bangsal omah gêdhé tur éndah
42. Balé-mangu omah kanggo ngadili
43. Panti-sari omah ing satengahing taman
44. Padhépokan omah dununging pandhita
45. Pacrabakan omah panggonane wiku
46. Balé-mandhakiya omah kanggo sêmèdi
47. Sanggar pamujan omah kanggo sêmèdi
48. Sanggar palanggatanomah kanggo sêmèdi
49. Sanggar pêmidikan omah kanggo sêmèdi
50. Sanggar pamêlênganomah kanggo sêmèdi

ARANING TALI
01. Tali pancing arané kênur
02. Tali panggalan arané ewêd
03. Tali sangkal arané jangêt
04. Tali caping arané klanthé
05. Tali sapu arané suh
06. Tali gêndhéwa arané sêndhêng/kêndhêng
07. Tali kêlir wayang arané jala-jala
08. Tali pasangan arané sawêd
09. Tali gong arané pluntur
10. Tali lapak arané ambên
11. Tali layangan arané tali-goci
12. Tali bêkungkung arané klamar
13. Tali ing gêgêr arané apus-buntut
14. Tali irung arané kêluh
15. Tali sruwal arané kolor utawa usus-usus
16. Tali arloji arané karsèt
17. Tali wêngku arané jêjêt
18. Tali pêcut arané upat-upat
19. Tali bênang layangan arané ulur
20. Tali sêndarèn arané sêndhêng
21. Tali lar pênjawat arané godhi
22. Tali kêndhali arané lis

Peprenahan Sedulur

Prenahe Sedulur

Sedulur : tunggal bapak ibu
Misanan : sedulur tunggal embah
Mindhoan : sedulur tunggal buyut
Keponakan : anake sedulur
Putu : anake anak
Putu keponakan : anake keponakan
Paklik/Bulik : adhine bapak/ibu
Pakdhe/Budhe(uwa) : kakang/mbakyune bapak utawa ibu
Anak mantu : bojone anak
Putu mantu : bojone putu
Maratuwa : wong tuwane bojo
Besan : wong tuwane mantu
Ipe : sedulure bojo
Pripean : ipene sedulur
Sedulur kuwalon : tunggal bapak seje ibu utawa tunggak ibu seje bapak
Bapak kuwalon : bapak sambungan
Anak angkat : bocah sing diakui anak
Sedulur asu : sedulur tunggal ibu seje bapak
Tunggal banyu : sedulur tunggal guru
Tunggal welat : sedulur tunggal bapak ibu

Urutane Turunan
Grepak senthe

Gantur sewur

Udheg-udheg

Wareng

Canggah

Buyut

Embah

Bapak Ibu

Anak

Putu

Buyut

Canggah

Wareng

Udheg-udheg

Gantung siwur

Grepak senthe

Urutane Sedulur
Pembarep

Penggulu

Pandhadha

…………..

Sumendhi

Wuragil/waruju

Wilangan Saperangan

Wilangan saperangan yaiku aran saperangane wilangan basa Jawa kanggo saperaning wit-witan, barang lan kewan kanthi duwe teges mung siji.

Tuladha:

Banyu = satetes

Bawang = sasiyung

Jaran = sarakit

Gamelan = sarancang

Godhong = sapapah

iwak = sakepis
beras = saelas
kembang = segagang
daging = sairis
rokok = sealer

Wilangan Kawi

Wilangan kawi yaiku arane wilangan kang biasa digunakake ing karya sastra Jawa, wilangan iki kadhangkala uga digunakake dadi jeneng anak dening wong tuwa marang putrane tumrap anak lair kaping nomer pira.

Tuladha:

1 = eka
2 = dwi
3 = tri
4 = catur
5 = panca

6 = sad

7 = sapta

8 = astha

9 = nawa

10 = dasa

100 = sata

1.000 = sastra

10.000 = saleksa

100.000 = sakethi

1.000.000 = sayuta

Tembung Saroja

Tembung Saroja yaiku tembung loro sing tegese padha utawa meh padha, dirangkep dadi siji, utawa dienggo bebarengan, duweni teges mbangetake.

Tuladha:
- Sayuk rukun
- Pawong mitra
- Gandheng ceneng
- Kajen keringan
- Nunjang palang

Tembung Camboran

Tembung camboran (kata majemuk) yaiku tembung loro utawa luwih sing digandheng dadi siji lan tembung mau dadi tembung anyar tegese uga melu anyar.
Tuladha:
- Buntut urang = rambut nylenthir ing githok
- Maratuwa = wong tuwane bojo
- Semarmendem = araning panganan saka ketan

Tembung camboran iku dibedakake ana loro yaiku:
- Camboran Wutuh
  Tembung camboran wutuh yaiku tembung camboran kang dumadi saka tembung-tembung kang isih wutuh. Wujude camboran wutuh bisa dadi:
  - Rerangken diterminatif (DM)
    Tuladha: watu item, buku wacan, klambi kuning, lemari kaca
  - Baliswara (rerangken MD)
    Tuladha: mahasiswa, bimaputra, pancasila, dwiwarna
  - Tembung saroja
    Tuladha: campur bawur, kala mangsa, ngelu mules
  - Yogyaswara
    Tuladha: dewa-dewi, yeksa-yeksi, kedhana-khedini, raseksa-raseksi
  - Antonim
    Tuladha: awan bengi, jaler estri, teka lunga, nom tuwa
- Camboran Tugel
  Tembung camboran tugel yaiku tembung loro sing dirangkep dadi siji kanthi ngurangi cacahing wanda wujude camboran tugel bisa dadi.
  - Tembung garba (santi)
    Tuladha:
    - maha + meru = mahmeru
    - nara + endra = narendra
    - lebda + ing = lebding
    - tatu + ing = tatweng
  - Kereta basa
    Tuladha:
    - Balung + kulit = lunglit
    - Tipas + napas = tipas
    - Panase + urut = parut
    - Ngeden + hawa = denawa

Manut tegese utawa kekarepane tembung camboran kaperang ana loro:

Camboran Wutuh
Camboran wutuh yaiku tembung loro sing dirangkep dadi siji nanging tembung siji lan sijine wis ora kena dipisah-pisahake maneh lan wis duweni teges anyar.
Tuladha:
- Balung kuwuk = criping tela pohung
- Raja lele = araning beras kang enak
Camboran Wudhar
Tembung camboran wudhar yaiku tembung camboran kang tembung siji lan sijine, isih duwe teges dhewe-dhewe.
Tuladha:
Pit mini, wayang kulit, meja tulis, gunung gamping

Thursday, December 27, 2018

Tembung Kawi

A
agni = gêni
agrå = pucúk
ajar = pandhitå
aji = ratu, råjå
akåså = awang awang
aldåkå = gunúng
ambå = aku, ingsun
ambeg = sipat
ancålå = gunung
andåkå = bantheng
anggå = awak
anggung = tansah
angkårå = lobå
apsårå = déwå
asurå = butå
ardi = gunúng
argå = gunúng
arís = alon, sarèh
arkå = srêngéngée
arså = arep
asthå = wólu
asthi = gajah
atmå = anak
atmajå = anak
aywå = åjå

B
badhåmå = gaman
bådrå = rembulan
bantålå = lêmah
barunå = sêgårå
basuki = slamêt
bathårå = déewå
bayu = angín biråwå = gagah
bråmå = gêni
bramantyå = nêsu
brangtå = kasmaran
bogå = pangan
bomantårå = langít

C
cåkå = rodhå
candhålå = daksiyå
cåndrå = rêmbulan
caråkå = utusan
catúr = papat cidrå = durjånå
ciptå = ngarang
citrå = gambaran
culikå = durjånå

D
dahånå = gêni
danåwå = butå
dhandhang = gagak
dhadhu = abang
dhatulåyå = kratón
dåså = sepuluh
datan = ora
dwipånggå = gajah
dirgantårå = awang2
dityå = butå
diyu = butå dhingín = dhisík
driyå = ati
dúk = nalikå
dúksinå = kidul
(n)dulu = ndêlêng
dutå = utusan
dwi = loro
dwijå = guru
dhúhkitå = susah
dumadi = uríp

E
ekå = siji
eksi = måtå
erawati = blêdhèg
érnåwå = sêgårå
ésa = tunggal
èsti = karêp

G
gahånå = jurang
gapurå = lawang agúng
gåtå = laku
gåtrå = baris
gegånå = awang-awang
giri = gunúng
gitå = kêmbang
gung = gêdhé
gúntúr = jugrúg
gúrnitå = gludhúg
gurúh = blêdhèg
gyå = énggal

I
ibå = gajah
imå = mégå
imålåyå = gunúng
inå = asór
indriyå = karêp
ingsún = aku

J
jålå = banyu
jålådårå = mendhúng
jaladri = sêgårå
jalanidhi = sêgårå
jalu = lanang
jalmå = wóng jawåtå = déwå
jarwå = têgês
jåyå = mênang
jênar = kuníng
juwitå = wanitå

K
kadyå = kåyå
kågå = manúk
kalbu = ati
kalokå = kesuwúr
kalpikå = ali - ali
kalyånå = linuwih
kapti = têngên
kapiyarså = karêp
kardi = kêprungu
kartå = aman
kartikå = lintang
karyå = gawé
kayún = karêp
kencånå = êmas
kéring = kiwå
kintåkå = layang
kismå = lêmah
kresnå = irêng
kukilå = manúk
kuncårå = misuwúr
kusumå = kêmbang
kuwåwå = kuwat

L
lalis = mati
lampús = mati
langkíng = irêng
lastri = bêngi
layu = mati
lêbda = pintêr
léna = mati
lír = kåyå
lóh jinawi = subúr
lokå = jagad
ludirå = getih
luhúr = mubyå
lumaksånå = mlaku

Tuesday, March 25, 2014

NEGESI TEMBUNG-TEMBUNG JAWA

Negesi tembung :

Slisir = 1. Nyimpang, mleset; 2. Araning tembang tengahan.
mareng = mangsa kemareng, mangsa sabubare mangsa rendheng ngarepake ketiga, pancaroba.
tenggareng = tenggereng, penther, srengenge ora kalingan mendhung.
kadhar , turu kadhar = turu ing sajabaning omah.
ratri = bengi, wengi.
siang ratri = rina wengi.
ngraras = nglaras; diraras-raras = digagas-gagas.
dhedhet = kandel sarta peteng (tumrap mendhung)
tidhem = surem, sirep; tidhem premanem = sirep tanpa sabawa.
sasadhara = taranggana, lintang, kartika, sudama, wintang.
kawuryan = katon
menggep = nganggep.
sanggyaning dasih = sakabehing kekasihe.
cakrawala = garis awang-awang watesing bumi lan langit
cakra = bunderan, rodha, gegaman awujud rodha paring caringih.
cakra manggilingan = tansah mubeng kaya ubenge cakra.
cakrabyuha = gelaring perang.
winulat = dideleng