wong jowo

Yen sira kasinungan ngelmu kang marakake akeh wong seneng, aja sira malah rumangsa pinter, jalaran menawa Gusti mundhut bali ngelmu kang marakake sira kaloka iku, sira uga banjur kaya wong sejene, malah bisa aji godhong jati aking.(Bila anda mendapat anugrah ilmu yang membuat banyak orang senang, janganlah kamu merasa pintar, sebab apabila Tuhan mengambil lagi ilmu yang menyebabkan anda terkenal itu, anda akan menjadi orang biasa lagi, malah lebih bermanfaat daun yang kering)

Showing posts with label ukara. Show all posts

Friday, December 28, 2018

Ngudhal ukara

Manut kalungguhane tembung, ukara bisa diperang-perang. Perangane ukara :

Jejer

Perangan pokok ing ukara, umume nganggo jinising tembung aran (kata benda). Carane nggoleki jejer bisa kanthi pitakon apa utawa sapa.

Wasesa

Perangane kang ngandharake jejer. Lumrahe nganggo jinising tembung kriya (kata kerja).

Lesan

Perangan ukara sing dituju dening jejer. Lumrahe nganggo tembung aran (kata benda).

Katrangan
- Perangan kang nerangake ukara.

Tuladha :
Mau isuk bapakku tindak sekolah
Bapakku                : jejer
Tindak                    : wasesa
Sekolah                  : lesan
Mau isuk                : katrangan

Parmin tuku manuk ing simpang lima
Parmin : jejer
Tuku : wasesa
Manuk : lesan
Ing simpang lima : katrangan

Widyaukara

Widyaukara utawa sintaksis kalebu perangane paramasastra kang ngrembug bab ukara. Kajaba ngrembug ukara, widyaukara uga ngrembug bab frasa lan klausa. Antarane frasa, klausa, lan ukara ora bias kapisahake jalaran siji lan sijine ana sambung rapete.

1. Frasa

Frasa utawa kelompok kata iku duwe tandha-tandha mengkene:
Drajad dumunung ing antarane tembung lan klausa, utawa sadhuwure tembung lan sangisore klausa.
Dumadi saka rong tembung utawa luwih.
Tembung-tembug ang kadhapuk ing frasa urut-urutane ora kena ngluwihi wasesa.
Frasa racake dumadi saka inti lan atribut. Inti ing frasa iku perangan kang diterangake, dene atribut iku perangan kang nerangake inti. Dadi, urutan pandhapuking frasa iku kudu manut IA (Inti Atribut) utawa DM (Diterangkan Menerangkan) lan AI (Atribut Inti) utawa MD (Menerangkan Diterangkan)
Tuladha:
sepatu sandhal kandhang jaran
bocah lanang omah anyar
klambi amoh sepatu sandhal
kandhang jaran
bocah lanang
omah anyar
klambi amoh
Frasa bisa dijembarake kanthi nambah tembung iku, iki, kae, lan kuwi ing seseh tengene frasa kasebut. Tembung sing utawa kang uga bias kasisipake ing antarane tembung-tembung kang dadi perangane frasa. Malah sing/ kang lan iku, iki, kae, kuwi bias bebarengan sumambung ing frasa.

2. Klausa

Klausa yaiku rerangkening tembung kang bisa ngudhar sawijining gagasan utawa sawijining bab. Saora-orane, ing pacelathon utawa ing paguneman, Klausa iku kudu ana wasesane. Ananging basa tulis, klausa iku saora-orane dumadi saka jejer lan wasesa. Kajaba kuwi, klausa uga bisa malih dadi ukara. Gatekna tuladha ing ngisor iki
Dheweke kuwi // dhokter kewan
J W
dheweke kuwi (frasa)
dhokter kewan (frasa)
dheweke dhokter (klausa)
dheweke kuwi dhokter (klausa)
dheweke kuwi dhokter kewan (klausa)

Wernane Karangan

Narasi utawa crita
Narasi utawa crita yaiku sawijining karangan kang ana gegayutane karo kadadiyan kang ditata adhedhasar urutan wektu. Ing karangan iki prastawane kang nyata lan oleh uga prastawa kang ora nyata (imajinatif).
Deskripsi utawa gambaran
Deskripsi utawa gambaran yaiku sawijining karangan kang nggambarake prilaku manungsa, ing jaman saiki, swasana sawijining prastawa utawa swasana sawijining panggonan.
Tuladha:
- Korban banjir bandang ing Wasior Papua.
- Swasana ibadhah haji ing Mekah.
Eksposisi
Eksposisi yaiku sawijining karangan kang maparake sawijining gagasan utawa idhe kanthi menehi katrangan kang jelas. Jenis karangan iki biasane digunakake kanggo menehi informasi marang pamaca.
Tuladha:
- Surat lamarn
- Iklan
- Laporan ing layang kabar
Persuasi
Persuasi yaiku sawijining karangan kang menehi bukti-bukti nyata lan tujuane ngajak lan menehi pengaruh marang pamaca supaya melu karo sing dikarepake sing nulis.
Tuladha:
- Khotbah
- Iklan
- Propaganda
Argumentasi
Argumentasi yaiku sawijining karangan kang menehi alesan kanggo nguwatake utawa nolak sawijining pendapat utawa idhe (gagasan). Jenis karangan iki sipate objektif.
Tuladha:
- Skripsi
- Karya Ilmiah
- Thesis
- Desertasi

Wernane Ukara

Adhedhasar warna-warnane, ukara iku bisa kaperang dadi lima yaiku:

Ukara Carita
Yaiku ukara kang isine nyritakake sawijining bab utawa prastawa marang wong liya.
Tuladha:
- Minggu sesuk Bapak arep tindak menyang Purwokerto.
- Nalika kelas VII kula plesiran dhateng Jakarta kaliyan kanca-kanca sakelas.
Ukara Pakon
Yaiku ukara kang isine prentah marang wong liya supaya nindakake bab utawa pakaryan kaya kang dikarepake sing kongkon.
Tuladha:
- Dhik, tulung tutupna jendhela!
- Kelas sapunana supaya resik!
Ukara Pitakon
Yaiku ukara kang isine awujud pitakon.
Tuladha:
- Pak Guru Basa Jawa sing anyar kae asmane sapa ya?
- Kadospundi menawi Panjenengan tindak sapunika kemawon?
Ukara Sambawa
Yaiku ukara kang isine pangarep-arep, saupama utawa sanadyan. Limrahe nganggo tembung-tembung imbuhan -a utawa -ana.
Tuladha:
- Mas Joko tekaa saiki, aku wis kangen.
- Diwenehana klambi apik ya ora tau dienggo.
Ukara Sananta
Yaiku ukarang kang isine niyat, sedya utawa karep.
Tuladha:
- Sesuk awan arep-arep nggolek degan ijo nenem cacahe.
- Supaya munggah sekolah aku kudu sregep sinau.

Silah-Silahing Ukara

Ukara Pangajak
Ukara pangajak yaiku ukara kang isine ngajak marang wong liya, supaya bareng-bareng nglakoni (nindakake) pagawean karo sing ngajak, dadi sing ngajak lan sing diajak bareng-bareng nindakake pagawean.
Tuladha:
- Prekara iki prayogane ayo padha dirembug bebarengan!
- Bancakan iki ayo padha dikepung bebarengan!
- Ayo padha sowan simbah saiki bae!
Ukara Panjaluk
Ukara Panjaluk yaiku ukara kang nduwe teges prentah utawa pakon sing luwih alus. Dene umume nganggo basa krama.
Tuladha:
- Mangga kula aturi lenggah ingkang sakeca, Bu!
- Panjenengan cekap wonten dalem kemawon, dene kula mangke ingkang ngurusi!
- Bu, kula aturi dhahar sakeparengipun!
- Menawi wonten wakdalipun balik kemawon ingkang sowan simbah.
Ukara Prajanji
Ukara prajanji yaiku ukara sing isine prajanji marang wong sing diajak guneman (wong kapindho).
Tuladha:
- Anggere kowe krasan ana kene suk mben daktukokake sepedha anyar.
- Menawa usaha iki bisa kasil uga dakwenehi.

Tuesday, March 25, 2014

PEPAK BASA JAWA: TEGESE UKARA PARIBASAN LAN TULADHNAE

PARIBASAN

Paribasan yaiku unen-unen ajeg panganggone tegese wantah ora ngemu surasa pepindhane.
Tuladha :

v
Adigang, adigung, adiguna : Ngendelekake kekuatan, keluhuran lan kepinteran.
Ana catur mungkur : Ora ngrungokake omongan, guneman sing ala.
Angon mangsa : Golek wektu kang becik/ prayoga.
Anak polah bapa kepradhah : Wong tuwa bakal ngrasakake tumindhake anak.
Becik ketitik ala ketara : Tumindak ala lan becik iku bakal ketara/dingerteni tembe mburine.
Busuk ketekuk pinter keblinger : Sing bodho lan sing pinter padha dene nemu cilaka.
Ciri wanci lelai ginawa mati : Pakulinan ala ora bisa ilang yen durung mati.
Cincing-cincing maksa klebus : Karepe arep ngirit ananging jebul entek akeh.
Criwis cawis : Nyacad, akeh omonge ananging uga mrantasi ing gawe.
Dahwen ati open : Nyacad nanging duwe pamrih.
Desa mawa cara, negara mawa tata : Saben panggonan duwe cara dewe.
Dudu sanak dudu kadang yen mati melu kelangan : Sanjan wong liya yen nandhang rekasa bakal dibelani.
Durung pecus keselak besus : Durung nyambut gawe nanging duwe pepenginan warna-warna.
Entek amek kurang golek : Ngunek-unekake wong sakatoge.
Garang-garing : Katone sugih nanging sejatine kacingkrangan/kekurangan
Njajah desa milang kori : Lelungan tekan ngendi-ngendi
Jalukan ora wewehan : Seneng njaluk ora gelem menehi
Jer basuki mawa beya : Gegayuhan kudu nganggo ragad.
Njunjung ngentebake : Ngalembana ananging niyate ngasorake.
Kalah cacak menang cacak : Kabeh pegawean kudu dicoba dhisik bisa lan orane.
Kebat kliwat gancang pincang : Tumindak kesusu/grusa-grusu bakal ora kebeneran/gawe rugi.
Keplok ora tembok : Melu seneng-seneng nanging ora melu ngetokake ragad.
Ketula-tula ketali : Uripe ngrekasa banget.
Kumenthus ora pecus : Umuk ananging ora sembada.
Maju tatu mundur ajur : Prakara kang sarwa gawe ewuh.
Mbuwang tilas : Ethok-ethok ora ngerti tumindak ala sing dilakoni.
Mikul dhuwur mendhem jero : Anak kang bisa njunjung drajate wong tuwa.
Nabok nyilih tangan : Tumindhak ala sarana kongkonan.
Nyolong pethek : Mleset saka pambatange.
Pupur sadurunge benjut : Ngati-ati sadurunge nemu cilaka.
Rawe-rawe rantas : Sing sapa ngalang-alangi malang-malang putung kekarepane bakal disingkirake.
Rukun agawe sentosa : Rukun bisa dadi kuwat lan yen crah agawe bubrah cecongkrahan njalari ringkih.
Sabaya mukti sabaya mati : Rukun nganti tumekaning pati.
Sepi ing pamrih rame ing gawe : Nyambut gawe kanthi mempeng tanpa duwe pamrih.
Sing sapa salah seleh : Sapa sing salah bakal konangan.
Sura dira jayaningrat lebur : Kekuatan sing gedhe bakal pangastuti sirna dening tumindak becik.
Tega larane ora tega patine : Tega rekasane nanging isih menehi pitulungan.
Tinggal glanggang colong playu : Ninggalake papan pasulayan, peperangan.
Tulung menthung : Katone mitulungi nanging malah gawe rekasa sing ditulungi.
Tuna sathak bathi sanak : Rugi bandha nanging bathi pasuduluran.
Ulat madhep ati karep : Wis mantep banget kekarepane.
Undhaking pawarta sudane kiriman : Kabar iku beda karo nyatane.
Welas tanpa alis : Karepe ngeman nanging malah gawe kapitunan.
Yitna yuwana lena kena : Sing ngati-ati bakal slamet dene sing sembrana bakal nemu cilaka.

PEPAK BASA JAWA: TEGESEUKARA "BEBASAN" LAN TULADHANE

BEBASAN
Bebasan yaiku unen-unen ajeg panggone ngemu surasa pepindan kang dipindahake sifate utawa kahanane wong.
Tuladha

Adol lenga kari busik : Andum barang marang wong liya nanging awake dhewe malah ora keduman.
Aji godhong jati aking (garing). : Asor banget, ora ana ajine.
Ancik-ancik pucuking eri : Uripe tansah kuwatir.
Anggenthong umos : Ora bisa nyimpen wadi.
Angon ulat ngumbar tangan : Ngulatake kahanan jalaran arep gelem rekasane.
Arep jamuare emoh watange : Gelem kepenake nanging ora gelem rekasane.
Diwenehi ati ngrogoh rempela : Diwenehi ananging isih kurang trima, njaluk maneh.
Dikena iwake aja nganti bitheg banyune : Kaleksanan panjangkane nanging ora gawe kapitunan.
Emban cindhe emban siladan : Ora adil (pilih kasih).
Esuk dhele sore tempe : Ora teteg atine, gampang molah malih.
Gawe luwangan ngurugi luwangan : Golek utangan kanggo nyaur utang.
Golek-golek ketanggor wong luru-luru : Golek utangan malah diutangi.
Gupak pulud ora mangan nangkane : Melu rekasa ora ngrasakake kepenake.
Njagakake endhoge si blorok : Njagakake barang kang durug mesthi ana.
Kadang konang : Sing diaku sedulur mung sing sugih.
Ketepang ngrangsang gunung : Gegayuhan sing mokal bisane kelakon jalaran kegedhen pejangka/kekarepan.
Kaya banyu karo lenga : Paseduluran sing ora bisa rukun.
Kakehan gludhug kurang udan : Kakehan omong nanging ora ana nyatane.
Kebanjiran segara madu : Oleh kabegjan kang gedhe.
Kegedhen empyak kurang cagak : Kegedhen panjangka kurang srana.
Kajugrugan gunung menyan : Oleh kabegjan kang gedhe.
Kekudhung walulang macan : Tumindak kanthi aling aling wong duwe panguwasa.
Kerot tanpa untu : Duwe kakarepan ora duwe sarana.
Kerubuhan gunung : Nemu kesusahan.
Kongsi jambul wanen : Nganti tuwa banget.
Madu bolu tanpa isi : Rebutan barang sepele.
Mrojol selaning garu : Wong kang luput saka bebaya.
Nglungguhi klasa gumelar : Mung kari nemu kepenake.
Ngubak-ubak banyu bening : Gawe rusuh ana ing papan kang wis tentrem.
Nguthik-uthik macan dhedhe : Gawe nesu wong kang wis lilih atine.
Nguyahi segara : Weweh marang wong sugih, saengga tanpa guna.
Nututi layangan pedhot : Nggoleki barang sepele, yen ketemu ora sumbut karo rekasane.
Nyugokake bugel kayu sempu : Njagokake wong kang ora pinter, jalaran isih sedulur.
Othak athik didudut tugel : Omongane sajak kepenak jebul angel ladenane.
Ora uwur ora sembur : Ora gelem cawe-cawe menehi pawitan apa-apa.
Pandengan karo srengenge : Mungsuhan karo wong sing duwe panguwasa.
Rebut balung tanpa isi : Padudon jalaran barang sepele.
Rindhik asu digitik : Nindakake pegawean kang cocog karo karepe.
Sandhing kebo gupak : Cedhak karo wong ala, nanging ing batin isih kepengin nglakoni.
Sedhakep angawe-awe : Ninggalake tumindak ala, nanging ing batin isih kepengin nglakoni.
Suduk gunting tatu loro : Nindakake pegawean sawarna, ananging asile luwih saka siji.
Wis kebak sundukane : Wis akeh banget dosa kaluputane.
Yiyidan mungging rampadan : Biyene wong durjana/culika, saiki dadi wong sing alim.

PEPAK BASA JAWA: TEGESE UNEN-UNEN SALOKA LAN TULADHANE

SALOKA

Saloka yaiku unen-unen ajeg panganggone ngemu surasa pepindhan kang dipindahake wonge.
Tuladha

Asu belang kalung wang : Wong ala (asor) ananging sugih bandha.
Asu gedhe menang kerahe : Luwih dhuwur pangkate, luwih gedhe panguwasane.
Ati bengkong oleh oncong : Wong duwe niat ala, ana sing nyarujuki, oleh dalan.
Baladewa ilang gapite : Ilang kekuatane.
Bathok bolu isi madu : Wong asor nanging sugih kepinteran.
Bebek mungsuh mliwis : Wong pinter mungsuh pinter, sijine kalah ubed utawa kalah trampil.
Belo melu seton : Melu anut grubyug nanging ora ngreti karepe.
Cebol nggayuh lintang : Gegayuhan kang mokal bisane kelakon.
Cecak nguntal empyak/cagak : Gegayuhan kang ora timbang karo kekuwatane.
Dhandhang diunekake kuntul, kuntul diunekake dhandhang : Ala diunekake becik, becik diunek-ake ala.
Dhemit ora ndulit, setan ora doyan : Tansah diparingi slamet.
Dom sumuruping banyu : Laku sesidheman kanggo nyumurupi wewadi.
Emprit abuntut bedhug : Prekara sepele dadi gedhe.
Endhas gundhul dikepeti : Wis kepenak isi dienak-enakake.
Gagak nganggo elaring merak : Wong asor (cilik) tumindak kaya wong luhur.
Gajah alingan suket teki : Lair lan batine ora padha bakal ketara.
Gajah ngidak rapah : Nerjang wewalere/janjine dhewe.
Gajah perang karo gajah kancil mati ing tengah : Wong gedhe pasulayan, wong cilik dadi kurban.
Gong lumaku tinabuh : Wong sing kumudu-kudu ditakoni, dijaluki piwulang.
Idu didilat maneh : Menehi dijaluk bali (murungake janji kang wis diucapake).
Iwak klebu ing wuwu : Wong sing kena apus kanthi gampang.
Jati ketlusuban ruyung : Kumpulane wong becik kelebon wong ala tumindake.
Jaran kerubuhan empyak : Wis kapok banget.
Kacang ora ninggal lanjaran : Pakulinane anak lumrahe niru wong tuwa.
Kebo bule mati setra : Wong pinter nanging ora ana kang merlokake.
Kebo ilang tombok kandhang : Wis kelangan, isih ngetokake wragat kanggo nggoleki.
Kebo kabotan sungu : Rekasa jalaran kakehan anak.
Kebo mulih ing kandhange : Wong lunga wis suwe, bali ing omahe maneh.
Kebo nusu gudel : Wong tuwa njaluk warah marang wong enom.
Kere munggah bale : Wong didadekake wong luhur.
Kethek saranggon : Sagrombolan wong tumindak ala.
Klenthing wadhah masin : Angel ninggalake pakulinan ala.
Kriwikan dadi grojogan : Prekara cilik dadi ngambra-ambra(gedhe).
Kutuk marani sunduk : Njarag marani bebaya.
Lahang karoban manis : Rupane ayu/bagus tur ya apik bebudene.
Lambe satumang kari samerang : Dituturi bola-bali tetep ora nggugu.
Legan golek momongan : Kepenak malah golek rekasa.
Opor bebek mentas awake dhewek : Rampung saka dayane dhewe.
Palang mangan tandur : Dipercaya malah gawe rusak
Pecruk tunggu bara : Dipasrahi tunggu sing dadi kesenengane.
Pitik trondhol diumbar ing pedaringan : Wong ala dipasrahi nunggu barang pengaji, wekasan malah ngentek-enteki.
Satru munggwing cangklakan : Mungsuh wong sih isih sanak sedulur.
Sumur lumaku tinimba : Wong sing kumudu-kudu ditakoni.
Tekek mati ulone : Nemu cilaka jalaran saka guneme dhewe.
Tumbu oleh tutup : Wis cocog banget.
Timun mungsuh duren : Wong cilik mungsuh wong kang duwe panguwasa.
Timun wungkuk jaga imbuh : Wong bodho kanggone mung yen kekurangan wae.
Tunggak jarak mrajak, tunggak jati mati : Prakara ala ngabra-ambra, prekara becik mung kari sethithik.
Yuyu rumpung mbarong ronge : Omahe magrong-magrong, sejatine kekurangan.

Monday, February 18, 2013

URUT-URUTAN NULIS KARANGAN DESKRIPSI

URUT-URUTAN NULIS DESKRIPSI

Netepake objek kang bakal katulis

Nemtokake bates objek kajian

Observasi kanthi cermat lan tuntas

Gawe gambaran kanthi cetha *

Gawe reng-rengan apa kang arep dikembangke

Milih ukara kang pener kanggo nggambarake objek kanthi trep

Naliti panulisan supaya dadi tulisan kang trep